Showing posts with label Zir bing. Show all posts
Showing posts with label Zir bing. Show all posts

Tuesday, 8 September 2020

US-a inthenna


Pew Research Centre-in US-a naupangte a zirchiannaah nu leh pa kara awm lo naupang an pung nasa hle.

Kum 1968 atanga zirchianna an buatsaih tanah hian a, kum 1968 kha chuan US-a naupang za zela 13 te chu nu leh pa kara awm ni lo, nupa inthen fa emaw, sâwn emaw an ni a, kum 2017 kha chuan hetiang naupang hi za zela 32 zet an tling tawh. Kum 1968 kha chuan nu leh pa kara awm naupang hi za zela 85 an ni thin a, tunah chuan za zela 65 an ni a, za zela 3 te chu an nu emaw pa emaw bulah pawh awm lo, pi leh pu emaw, hnuchham inah emaw, chhungte dang enkawlna hnuaia awm an ni.

Nu leh pa kara awm lo naupang, kum 18 hnuai lam zawng zawng hi kum 2017 khan US-ah hian maktaduai 24 zet an awm a. Heng zinga maktaduai 15 hi nuten an hmeithai pui an ni a,maktaduai 5 chu an nute in lamah emaw, an pate in lamah emaw an khawsa kawp kual a, maktaduai 3 te chu an patena an enkawl an ni.

Nu leh pa kara khawsa lo naupang an pun takna chhan hi Pew Research chuan inthenna a tam tak vang te, inneih hmaa nau piang, sawn an tam tak vangte a nih thu a tarlang. Nu leh pa innei ngei, an inneihnaa piang naupang panga zela pakhat nu leh pate hi a hnua inthen leh an ni.

Midum zingah nu leh pa kara awm lo naupang an tam ber. Midum naupang za zela 58 hi nu leh pa kara awm lo an ni a, Hispanic naupang zawng zawng zinga zaa 36 chu nu leh pa kara awm lo an ni. Mingo naupang zingah zaa 24 chu nu leh pa karah an awm lo a, Asian zingah zaa 13 chauh an ni thung.

Retheihna

CNN/Kaiser Family Foundation-in a zirchiannaah chuan America-a hnam lian pathum - Mingo, Midum leh Hispanic zingah Midum an rethei ber tih a lang. Chhungkaw khatin kum khat chhunga an sum lakluh chawhrualah midum chhungkua an hniam ber a, kum khatah chawhrualin USD 35,400 lalut ang an ni. Hispanic chhungkaw sum lakluh hi USD 42,500 a ni a, Mingo erawh USD 60,250 lai a tling thung. Pew Research tarlanah chuan Asian chhungkaw pakhat kum khat sum lakluh chawhrual chu USD 73,060 a ni a, Mingo aiin an khawsa thei tlangpui zawk.

Chhungkaw hausak lam tehnaah pawh Midum an hniam ber a, midum chhungkaw hausak lam hi chawhrualin USD 11,030 chauh a ni a, Hispanic chhungkua chu USD 13,730 a ni a, Mingo chhungkua erawh chu chawhrualin chhungkaw pakhat hausakna hi USD 134,230 hu zet a tling. Mingo zinga za zela 71.9 hi mahni in ngeia cheng an ni a, Hispanic zingah zaa 46.1 hi mahni ina cheng niin, Midum zingah zaa 42.4 an ni a, an hniam ber. Pew Research-in a tarlanah, Asia mi za zela 57 chuan anmahniin in an nei.

Midum zinga zaa 9.2 hi hna nei lo an ni a, Hispanic zingah zaa 6.3 an ni a, Mingo zingah chuan zaa 4.4 chauh hna nei lo an ni thung. Midum za zela 26.2 hi US-a rethei tia an sawi chin zingah an tel thei a, Hispanic-in an dawt a, zaa 23.6 an ni a, Mingo zingah chuan zaa 10.1 chauh an ni.

Inthenna leh retheihna

Heng atanga lang chu retheihna leh inthenna hi a inkungkaih nasa hle tih a lang. Retheihna lam thil hrang hrangah Midumho an hniam ngar ngar a, nu leh pa kara awm lo naupang pawh an tam ber. Hispanic-in an dawt a, Mingo chu an khan lo deuh hle. Retheihna tehna lamah hian Asian lam mi an lan loh avangin retheih leh hausakna avanga inthenna tlema tam nge, hnam leh chhungkaw pawm dan avang zawkin Asian zingah hian nupa kar ni loa awm fa an tlemna chhan tih sawi mai a harsa.

Nupa kar ni loa nau piang an tam hian hmakhua tha lo zawk a thlen thei. Mizote zingah pawh hei hian kan hriat a tul hle. Inneihna hi thil pawimawh a ni a, mihring, a nihna ang taka a than chhoh theihna tura pawimawh chu nupa kar, chhungkaw kim hi a ni. Inthennain hei hi a tihchhiat chuan naupang tan kawng dik lo zawh a hlauhawm zual hle.

Pawikhawihna

US-ah hian kum 2010 chhiarpuiah khan mihring maktaduai 321 an awm a. Mingo hi za zela 61 an ni a, Midum hi za zela 12.3 niin, Hispanic hi za zela za zela 17.6, Asian za zelah 5.3 niin, a bak zawng chu thlahpawlh leh Native American te an ni. Pawikhawihna lamah chuan, tharum thawha pawikhawihna thleng za zela 58 hi Mingo inhnamhnawihna a ni a, za zela 39 chu Midum an ni. Mihring tam dana chhutin, Midum zingah pawikhawihnaa inhnamhnawih an tam ber a, Hispanic-in an dawt a, Mingo chu pathumna an ni.

Heta tanga a landanah chuan mihring tam dan ngaihtuahin, Midum zingah inthen an tam ber a, pawikhawihnaa inhnamhnawih an tam ber a, rethei an tam ber bawk. Inthenna leh thil dang zawng zawng hi nghet takin a inkungkaih vek e tihna chu ni chiah lo mah se, eng emaw chen chu inzawmna a nei a ni. Chuvang chuan inthen loh hram hi a tha ber mai.

(Hispanic hi Puerto Rico, Mexico, Cuba etc atanga pem lut te sawina, Spanish tawng hmang Latin America ramte atanga pem lut sawina a ni ber)

Wednesday, 15 July 2020

Human Rights leh Kristianna

Tunlai khawvelin a buaipui, miin a bawhchhiat leh chhiat loh an ngaihven leh ngaihchân, ram tam takin inpuhmawhna behchhan bera an hman pakhat chu Human Rights chungchang hi a ni. 'Ka rights a nia lawm' tih chu keini Mizote ngei pawhin kan sawi châmchi a ni ta. US-a hmunpui nei, Open Doors chuan kum tinin Kristiante rahbeh nasat ram, an rights an palzut nasat ram an thlang chhuakin, khawvel hriatah an tar chhuak thin a, N.Korea hian pakhatna a luah deuh ziah a, Muslim ramten an dawt thliai thliai thin. Hetiang taka khawvel titi phunglêng luah nasatu Human Rights kan tih hi eng nge ni le?

Human Rights
Mihring hi kan han pian chhuah phat hian mihring kan nih avanga chanvo chan tur, kan neih tur thil a awm a. Chung kan chanvo leh kan neih tur, keimahni ta bil liau liau turte chu Human Rights kan tih hi a ni. Mihring kan nihna anga kan nun chhohna kawnga zalênna bulpui kan neihte hi a huap vek a; mihringin hlutna leh dikna kan neihte hi kan nihna tur ang kan nih theih nan humhim a, inzahsak tawn a tul a ni. Human Rights tih Henry David Thoreau-a rawn hman chhuah hmasak nia ngaih a ni. Human Rights hi vantlang nun a lo nawm a, a lo that zawk theihna tura a innghahchhan pawimawh nia ngaih a ni.

Rights tih hrim hrim hi chi hnih lianpuiin a then theih. Pakhat chu Natural Rights a ni a, hei hi tuma min pêk ni lo, mihring kan nih a, kan pian chhuah atanga kan chanpual hrim hrim a ni. Nun hi mihring kan niha kan chanvo a ni. I nunna tiderthawnga mi a chêt chuan i Natural Rights kha a tiderthawng tihna a ni. Pakhat leh chu Legal Rights an ti a. India khua leh tui ka nih chuan vote ka nei ngei tur a ni a, vote ka neih theihna tura min dâltu chuan ka legal rights min rahbehsak a ni.

Rights kan neihte hi min humhimsak turin khawvelah pawl hrang hrang an awm a, UNO ngei pawhin Human Rights chungchangah thupuan chhuah pawimawh em em a nei a (UN Declaration of Human Rights). Right palzûtna a awm em tiin khawvel ramte hi an inenthla tawn a, insawiselna chhuanlam bera an hman a ni.

India ramah hian kan danpuiah Fundamental Rights a chuang a, chu chu khua leh tuiten rights an neih ngei ngeite a ni. Hengte hi mihring kan nihna leh khua leh tui kan nihnaa kan neih a, kan chen a, kan hman theihte a ni. Mi rethei rahbeh leh chanvo chhuhsak te, mi chan ai eisak te hi dân bawhchhiatna lian tak a ni.

Kristiante tan
Tunlai khawvela mihring ngaih pawimawhna leh mihring nunna dah hlutna hi Kristian zirtirna atanga rawn pâr ti ila a sual lo mai thei. Bible zirtirnaah chuan mi retheite hnehchhiah leh dikna rah beh chu Pathian pawi sawina lian tak a ni. Tunlai khawvelah pawh hei hian ngaihven a hlawh a, 'Mihring rahbeh an ni em? Diknain ro a rel em?' tih chu Human Rights pawl hrang hrangte ngaihven a ni. Mihringin, mihring a nihnaa a duhthlanna a hman theih loh a, dânin a chanvo tur ngeia a ruat pawh a chan loh chuan Human Rights-in palzut a hlawh a ni an ti thin.

A vun rawng a danglam avangtea a ta tur midangin a chhuhsak emaw, a pek duh loh emaw chuan a rights kha rahbehsakin a awm tihna a ni. Mihring chu thlamuang taka awm tur a nih laia tuin emaw a rikrap emaw, thlamuanga a awm theih lohna tur thil eng emaw a thlen chuan, chumi rights chu humhalhsak a ngai tihna a ni. Mihring chu a lo pian chhuah phat atangin nung turin dikna a nei a, nunna chu a chanvo a ni a, mi tuin emaw a duh ang anga a tihtawpsak ngawt tur a ni lo. Mihring a nih chuan  in leh lo a din thiang a, chu chu miin a duh ang angin a thiahsak ngawt tur a ni lo. Heng, miin an rights an palzutsak a, an chhuhsakte tan hian Thuthlung Hlui hunah khan zawlneiten nasa takin an bei thin. Mi rethei, an dikna leh chanvo an chhuhsak leh rahbehsakten an chanvo tur dik tak an chan theih nan zawlneite khan lal leh milian an pawisa lo a, Pathian aiawhin heng rahbeh tuarte tan hian an ding a, tihduhdah an tâwk a, tân inah an khung bawk a nih kha.

Zawlneite hna hi tunlai khawvelah kohhran leh Kristiante hian kan thawk chhunzawm reng a, mi rethei, rahbeh tuar leh an chanvo tur miin an chhuhsakte tan hian Kohhran leh Kristiante an au chhuak reng a, thuneitute leh sorkar mi liante pawh sawi loin, an tihdik lohah an sawisel a, mi rethei leh rahbeh tuarte tan hian an la bei reng a ni. Kristian kan nih a, Krista Kohhran kan nih chuan hei hi kan hna pawimawh leh kan tih tur a ni a. Kristian thalai chuan a thalaipui, a chanvo ve tur rêng pawh tute emaw thuneihna hman sual avanga a chân lohna turte a vênpuiin, chutiang thil a thlen chuan a au chhuak ngam tur a ni.

Kan hriat sual thung le...
Rights leh dignity chungchangah hian kan thangharh viau tawh a, kan inzirtir mek zel bawk. Chutihlai chuan hriat sual tam tak kan nei thung si. Kan inenfiah a, kan insiamthat loh chuan Pathian pawi kan sawi ang a, midangte tan tlûkna kan siam ang tih erawh a hlauhawm hle. Kan duh dan ang diak diaka kohhran rorelna a kal loh a, kohhranin hma a lak loha kan sawisel hi khawvel mite thlirah chuan kan 'Rights' a ni mai thei a, amaherawhchu Bible zirtirna atang erawh chuan kan tih tur a ni chiah em? a tih theih. Mahni tanghma haina chi khat a ni daih thei a, kalsualna thlentu a ni thei. 'Ka rights a nia lawm' kan ti thlazen a, Isua engtin nge a sawi a, a tih le? tih erawh kan ngaihtuah chang lo fo.

Mahni rights kan hriat a, kan claim mêk lai hian Isua zirtirna erawh a danglam thung hle. Mat. 5:39-ah chuan 'Kei erawh chuan ka hrilh a che u, mi sual dodal suh u; i biang ding lama bengtu hnenah chuan a lehlam pawh dawh rawh. Tin, tupawhin i lakah thupawi siamin, i kawr lak a tum chuan, i puan pawh laktir nghal rawh. Tin, mêl khat kala phût luitu apiang che hnenah mêl hnih kal rawh' tiin Isuan min zirtir. Hetilai thu hi uluk takin chhiar ila, 'Ka rights alawm, ka ti ang chu' tih hi Isua zirtirnaah chuan a leng tam vak loh hmel hle mai.

Lal Isua nun dan leh a zirtirna pumpui hi han en ila, mahni rights claim turin min zirtir miah lo! Isua pawh kha a chungthu an rêl khan insawifiahna hun engmah an pe lo a, a rights an palzutsak nasa hle, mahse a phunnawi hauh lo. Isua hian mahni rights claim turin min zirtir lo a, midangte rights humhimsak tur erawh chuan min duh thung; hei hi kan hriat a tul khawp mai. Keini Kristiannaah hi chuan kan rights kan claim a, midangte rights rahbehsak mah se, ka rights ka neih theih phawt chuan pawi kan ti lo. Midang mualpho mah se, kei ka mualpho loh chuan pawi kan ti miah lo a nia! Midangte rights humhimsak tur erawh chuan Isua kha a che na hle thung. Khatih hunlaia vantlangin an ngaihsan leh an chung en, Pharisaite leh Sadukaite kha, midang rights an rahbehsaknaah chuan hlau miah loin a sawisel siah siah ngam a, ama rights erawh humhim a tum hran lo. Midangin an chanvo tur dik tak an chan theihna tur a nih phawt chuan a chanvo tur dik tak pawh chân vek mah se pawi a ti hauh lo.

Mahni rights claim ngar ngar chunga beihnaah ai chuan mahni chanvo tur pawh chân ngama rawngbawlna hian mite thinlung a hneh zawk. Kristian hmasate Rom sorkarin a tihduhdah chiam khan, Kristiante khan an chanvo an chan theihna turin beiin nawr ngar ngar se, mite thinlung an hneh mawh viau ang. Amaherawhchu Krista tan a nih phawt chuan an basic right, nung tura dikna leh chanvo an neih pawh pe phal khawpa an inpekna khan mite thinlung a hneh a, Rom ram ngei pawh Kristian ram a nih phah ta zawk.

Tlipna
Tunlaia Kristianten kan hriat thar atana pawimawh tak chu Krista tana kan dikna leh chanvo chân ngam hi Kristian nun, Kristan min zirtir kha a ni tih hi a ni. Krista aia kan rights kan dah lian lutuk te, kan zalênna tur kan dah pawimawh lutuk avangte hian mite thinlung hi kan hneh thei ta meuh lo niin alang. Krista tan a nih chuan kan dikna leh chanvo hi kan chân ngam a ngai a, chutiang a nih tak tak hunah chuan kan thusawi aiin kan nun hian Chanchin Tha a puang darh nasa ang a, mite thinlung kan hneh thei ang.

Saturday, 8 November 2014

US Kohhrante leh Mizoram

Sap ramah kohhran a tlahniam nasa a, biak in tam takah inkhawm tur an awm tawh lo tih hi titi leh a kal tawhte sawi chhawn kan hriat em em a ni. Sap ram tih hian British thliarkar kan kawhtir deuh ber. Europe-a Kristianna, a bikin Protestantism a tlakhniam em em lai hian US-ah erawh chuan an la chak hle. Bible Belt an tih mai, US state chhim lamah te khuan kohhran huhang a la lian hle a ni.

Hetihlai hian US-a mainline church an tih, kohhran ziding pangngai kan tih tam tak khuan member an chân nasa hle mai a, chutihrual chuan pentecostal leh charismatic kohhranah te erawh member an pung chak hle thung.

US kohhrante


2012 Yearbook of American and Canadian Churches-ah US-a kohhran lian lian 25 te tarlan an ni a, chung zingah chuan Evangelical Lutheran Church in America hi member chân nasa ber an ni a, kum 2012 khan member maktaduai 4 chuang hret an nei a, kum 2011 aiin member za zelah 5.9 ngawtin an tlem tawh zawk. Kohhran lian, member ngah 10 te chu - Catholic, Southern Baptist Convention, United Methodist Church, Church of Jesus Christ of Latter-day Saints, Church of God in Christ, National Baptist Convention, Evangelical Lutheran Church in America, National Baptist Convention of America, Assemblies of God leh Presbyterian Church (USA) te an ni.

Heng kohhran lian 10 zingah hian American Kristian tam takin kohhran ang pawha an ngaih meuh loh, Church of Jesus Christ of Latter-day Saints te, National Baptist Convention leh Assemblies of God te chauh hi pun lam pan an ni a, a dang chuan member a kum têlin an chân. 2012 Yearbook of American and Canadian Churches-in kohhran lian ber ber 25 a tarlan member belhkhawm hi 145,691,446 an ni a, a pumpui thuah member hi kum 2011 ai khan za zelah 1.15-in an tlem tawh zawk.

Statistic hnuhnung ber atanga a landanah hi chuan mainline church ten member an chân zêl lai hian pentecostal kohhran hote an pung tial tial thung. Khûnkhân deuh taka inkaihruai a, an worship kalhmang pawh liturgical deuh deuh ten member an hloh zel laiin, hlim lâm, taksa chêtna leh Thlarau thilpek uar kohhrante an pung zel. Kohhran lian 10 tarlan zinga pung chak ber Assemblies of God pawh hi pentecostal kohhran a ni.

Pentecostal


Pentecostalism hi kum zabi 19-na lai vel atang rawn zi chhuak a ni a, a thangduangin Kristianten an lâwm hle. He movement hian ngaih pawimawh a nei a, chu a ngaih pawimawh ngai pawimawh vetu kohhrante chu Pentecostal kohhran an ti. Pentecostal kohhran tih hian Mizorama UPC te chauh huam loin, Baptist, Salvation leh Mizoramah chuan Presbyterian te ngei pawh hi a huang chhungah kan rîn lût thei ngei ang. Mizorama Catholic Kohhran pawh, an inkhawm hruai dan liturgical hle mah se, kawng tam takah chuan pentecostal ziarâng an la nasa ve sâwt viau a nia.

Mizorama UPC te hi Oneness an ni a, an thu uar leh inkhawm an kalpui danah chuan pentecostal an ni  a, Trinity an pawm lo a, Pathian erawh chi thumin mihringte hnenah a inpuang tih an pawm thung. Oneness hi khawvel pumah maktaduai 24 vel an awm. Unitarian leh Oneness hi mi thenkhatin inang niin an ngai a, a ni lo. Unitarian-te pawhin Trinity an pawm lo a, Pathian kawng thumin a inpuang tih hi an pawm lo bawk. Isua Pathianna an hnawl a, Pathian zawlnei, mihring aia chungnung si a ni, an ti thung.

Assemblies of God hi pentecostal kohhran huang chhunga mi ni mah se, Trinity an pawm. Khawvela pastor lar Rick Warren-a kohhran, Saddleback te pawh hi pentecostal kohhran huang chhunga mi tho a ni a, Oneness erawh an ni lo. Pentecostal Kohhran kan tih chuan theology emaw thurin emaw lam ai mahin inkhawm boruak sawina a nihna chin a awm mah zawk.

US kohhran dinhmun atanga lang chu tunlai khawvelah pentecostalism hian mi a hîp hle tih hi a ni. Khûnkhân leh urhsûn lutuk hi mi tam takin an zo tawh meuh lo a tih theih a, mi a hîp lo tial tial, ti ila, US dinhmunah chuan kan sawi dik viau mai thei.

Mizoram


Mizoram dinhmun atang pawhin pentecostalism hi kan bawh leh tuipui a ni mah zawk. Camping, crusade thil dangah pawh, hlim lâmna kan uar hle a, chu bakah Thlarau thilpek kan sawi uarin kan ngaisang hle bawk. Mi tam takin kan sawiselin, emotion feeling a chawk chhuak a, Pathian chawimawina tak tak aiin mahni tuipui thilah kan rilru kan pe zawk, an ti a, a dikna chin pawh a awm. Amaherawhchu miin theihtawpa Pathian a chawimawia kha a pawimawh a, ning chung chung emaw, peih lo taka Pathian biak luihpui hram hramah chuan rinna tak tak a che mawh viau.

Dutch hmeichhe pakhat, Mizorama rawn kal chu khawchhak lamah Presbytery Inkhawmpui hmangin an kalpui a, inkhawma mipui lâm nuai nuai mai te, an hlimruite a hmuhin mak a ti hle, "Presbyterian Kohhranah hetiang hian an lo lâm ve thin a ni maw" a ti hial. Hlim lâmna hi mi takin sawisel mah se, Kristiantea Pathian hmanraw pawimawh tak mai, a kohhrante a tihpunna hmanrua a lo ni reng mai. Camping leh crusade te pawh hi pentecostalism-in a ken tel pawimawh tak a ni. Presbyterian Kohhran a ni emaw, Catholic a ni emaw, tunhmaa kan lo tih ?hin loh dan a nih pawhin hnualsuat loa a hmang tangkaitu nih tum zawk hi a dik zawk hle ang.

Tunlai khawvelah pentecostal movement hi kohhrante tan a thlauhthlak hleih theih loh a, Pathian hmanraw pawimawh tak niin alang. Inkhawm kalphung puithu leh ûp lutuk maia inkaihruai hi a tha viau nachungin he chauh lo pawh hi Pathianin hmanrua a nei tih kan pawm tlan a ngai. "Kan kalphung a ni lo e" tia do emaw, duh loh bur emaw hi Pathian thu a ni lo ve thei tho. Pathianin tunlai Kristiante hmanrua min pek hi kan hman tangkai poh leh kan vannei a ni mai.

Monday, 21 April 2014

Pathian Berâm No, khawvel sual kalpuitu

Kohhranin a hrilhfiah sual em?

Bible-a Lal Isua sawina hming mawi tak mai Pathian Berâm No tih hi Bible-ah hian a lang tam vak lo hle a. 'Pathian Berâm No' tih ang tak phei chuan Thuthlung Tharah hian hmun hnih, Johana 1:29, 36-ah te chauh kan hmu a. Berâm No tih hi Greek tawng chuan Amnos leh Arnion a ni a.

Arnion hi berâm no tihna a ni a, pawisawi lo tihnate pawh a kawk a. Thup 13:11-ah chuan Isuan a zirtirte chu 'tá arnia mou', ka berâmte, tiin a ko a, Jn 21:15-ah chuan sualna reng nei lo, Isua tuarna sawi nan a hmang a ni. Amnos pawh hi berâm no tihna tho ni mah se, a kawh tlemin a danglam a, inthawinaa hlan tur berâm no, hmelhem lo leh pawisawi lo sawina bik deuh a ni. Jn 1 thua berâm no kan hmuhte hi inthawina hlan tur, hmelhem lo berâm no sawina bik, Amnos ve ve hman a ni.

'Khawvel sual phurtu' tia Johana sawi hi a dik lo deuh em? A thu awmzia nen hian ngaihtuah zui a ngai deuhin alang (Ho Amnos tou Theou ho airon tên hamartian tou kosmou). 'Phur' tih hi Greek-ah chuan airon - la bo, tibo emaw tihna a ni a. Berâm no hi Bible-ah hetiang chiah hian hman a ni em?

'Khawvel sual kalpuitu' tih hian rilruah Lev. 16:1-28 thu a lo lang a. Israelten an hnam sualna, an phurhtir thina chu kêl a ni zawk a. Kêl pahnih an la a, pakhat chu mipui pual sual thawi nan an hmang a, pakhat chu thlalerah chhuahin Azazela tan an ti thin. Hetiang hi a nih si avangin Berâm No thu Johana'n a hmang daih hi a mak ang reng phian!

Amnos a hmang a, inthawina berâm no sawina a ni a. Inthawina nena kaihhnawih berâm no chu Ex. 29:38-46 chungchang a ni leh a. Hetah hian nitina sual thawi nana berâm no hlan thu kan hmu a. Hei hi behchhana hmana 'Khawvel sual kalpuitu' tih nen chuan a inrem leh chiah si lo. He inthawina hi chu a nihna takah chuan Pathian hnena remna thil hlan a ni ber. Hengte atanga a landan chuan 'Khawvel sual kalpuitu' tih ai chuan 'Pathian Berâm No, Inremna thil hlan tur chu' ti ta zawk se, a dik zawk viau ang.

Kalhlen Kût thil hlan nen inzawmna a nei zawk ang em? I Kor 5:7-ah chuan Isua chu kan Kalhlen Kûtna tur a ni tih kan hmu. He ngaihdan hian Zanriah hnuhnung kilna boruak pawh kha a luah hle niin a lang. Kalhlen Kût laiin Isua hi tihhlum a ni tih Johana hian a uar hle a (Jn 18:28; 19:14, 31), mahse Kalhlen Kûtna tih tak hi chu pawm harsatna chhan a awm. Kalhlen Kût thil hlan, berâm talh hi remna thil hlan emaw, sual phurhna lam nena inkaihhnawiha ngaih a ni lo. Tin, Kalhlen Kût-ah hian beram no leh beram kher lo pawh an talh thin. Hetihlai hian C. Morris-a chuan eng thil hlan mai pawh hian inremna awmzia a kengtel vek a ni a ti thung.

Thil ni thei dang leh chu Isaia 53:7 thu ang hi a ni. Hetilai thuah hian Beram No chu Pathian chhiahhlawh sawi nana hman a ni a, chu chhiahhlawh chuan sual a phur a ni (Is. 53:11). Jn 12:38-ah chuan Is 53:1 thu la chhuakin, Isua chu Pathian chhiahhlawh kha ni ta angin a tarlang. Heta kan sawi tâk bera chu Pathian Berâm No, khawvel sual phurtu tih hi Thuthlung Hluia inthawina lam a ni lo a, Is. 53 thua Pathian Chhiahhlawh sawina kha a ni e, tih a ni ber.

Chhiahhlawh leh Berâm No chungchang hi chhuidawn pawh a hlawh viau mai a. Mithiamte chuan 'Amnos' tih hi Aramaic 'Talyã' tih, ngaihsual leh lehlin sual a ni ang e, an ti a. Talyã hi 'Berâm No' tiin a lehlin theih a, chutihrual chuan 'Chhiahhlawh' tiin a lehlin theih bawk. Johana hian sawi a tum tak zawk chu 'Pathian Chhiahhlawh' zawk a ni a, mahse kohhran kal zel khan 'Beram No' angin a sawi chhawng ta a ni ang, an ti a, a rinawm viau.

Bible-a inthawina leh berâm no an hman dan leh, Johana 'Pathian Berâm No, khawvel sual kalpuitu tur' a tih hi a inrem thlap hlei thei lo a. He tawngkam chiah chiah hi Chanchin Tha dang ziaktuten an hmanpui lo. Johana hian kawhtir tum a nei ngei tih a hriat a, mahse Isuaa Berâm No a hmanna leh Thuthlung Hlui hman dan te, Israelten berâm no an hmanna hrang hrang ngaihtuahin a inrem hlei thei lo. Isua hunlaia an tawng hman tlanglawn ber chu Aramaic a ni a, Aramaic-a 'talyã' hi Kohhran kal zelin a hrilhfiah dik loh emaw, a thelh deuh emaw a ni ngei zawkin a lang.
(April 17, 2014 Vanglaini)

Monday, 10 March 2014

Kohhran leh Politics (Separation of Church and State)

Mizoram sorkarin zu khapna dan thlahdul a tum chungchang kohhranin a sawisel chuan tunlai titi a luah hle a. Mi thenkhatin kohhranin a tih tur a ti niin an ngai a. Chutihlai chuan thenkhatin an sawisel nasa hle. Sorkar dan siam tura kohhran inrawlh an sawisel viau a, sorkar leh kohhran chu a kal hrang tur a ni, an ti a. Kristiante chu roreltute thu awi turin Bible-in min zirtir a ni, an ti bawk. Hengte hi India leh Bible inzirtirna bihchiangin kan thlir ang.

Kohhran leh sorkar

Kohhran a din tirh atangin kohhran hi sorkar kalphungah hian a inrawlh hle niin kan ngai thin a. Constantine-a Rom lalber a nih a, Melvian Bridge Indonaa hnehna a chan hnu atang phei kha chuan nasa lehzualin sorkar kalphung leh rorelnaah kohhran a inrawlh a. Hun Laihawl an tih hunlai, AD 500 - 1500 chhung phei kha chuan, Khawthlang Ram (Western Europe)-ah chuan sorkar hi kohhranin a thunun a, kohhran a thu ber thin a nih kha.

Hun kal tawh thlirin kohhran leh sorkar a kal hrang ngai lo hrim hrim a. A chhe zawng emaw, a tha zawng emawin an inzawm tawn tlat a, chuvang chuan kohhran hi sorkarnaa a inhnamhnawih hi thil thar a ni lo. Sorkar hi kohhran kalphung leh thlarau lam thila inrawlh a tum tlatin tihduhdahna a chhuak thin a, kohhran hian sorkar aia thu a neih a, politics a thunun lutuk a, a duh ang taka a chawh danglam theih tawh chuan kohhran chhungah kalsualna a awm thin.

Separation of Church and State

Mi tam tak chuan khawthlang rama secularism an kalpui dan leh an hriatthiam dan, Separation of Church and State hi an sawi chhuak fo thin. India rama awm kan ni tih inhre reng ila, khawthlang rama an tih ang zel khuan kan kal dawn lo a, India danpui milin kan kal thin.

Secularism nihphung tak takah chuan mihring chhia leh tha hriatna hi sakhaw inzirtirnaa kaihhruai loh a, dan hmanga kaihhruai hi a kawk zawk a. Mahse India-ah chuan hetiang hi a ni lo. Justice RA Jahagirdar chuan, India-ah chuan sakhua leh sorkar hi a kal hrang lo (separate lo) a ti (Rationalist Foundation. Collected Works of Justice RA Jahagirdar: Secularism).

Justice Jahagirdar hian US Supreme Court-in secularism a kalpui dan leh a kenkawh danah chuan sorkar chuan eng sakhua mah a tanpuiin a thlawp lo, a ti a. India Constitution thlir chiana secularism kan pawm danah chuan, eng sakhua mah hi sorkar sakhuaa neih a duh lo va, eng sakhua emaw, kohhran emaw duhsak bik a nei tur a ni lo a, chutihrual chuan mitinte an sakhuaa an duh anga an tel a phalsak a ni, a ti. Hei bakah hian India context-ah chuan sakhua leh sorkar kal hrang hlak tura tih hi thil tih theih loh angah kan ngai, tiin a sawi bawk. US-a Separation of Church and State leh India secularism a inan lohna em em pakhat chu, Article 290A angin India-ah chuan tunhmaa Travancore leh Cochin-a Hindu temple-te cheithatna tur sorkarin kumtin pawisa a pe thin. Hei bakah hian Muslim ten Haj biakzin an neih dawnin, sorkarin mi rethei, biakzina kal turte sum a tumsak thin.

Bible sawi dan

Tunhnaia sorkarin Zu khapna dan thlah dul a tum chungchanga kohhranin a duh dan a sawiah Rom 13:1 thu mi thenkhat chuan kan sawi chhuak a. Bible thu hi a châng mal chauha hrilhfiah a him lo a, kalsual tam tak an lo awm tawhna chhan a ni. Chuvang chuan Rom 13:1 chauh la vâwng a, châng 2-7 thu kan hlamchhiah chuan a tum a kim thei lo a, Bible sawi tum kha kan thelh duai dawn tihna a ni. Rom 13:1-7 thuah hian Paula hian roreltute thu awi tura a tihna lai nia lang chu chhiah pek tur pe a, pawikhawih zawnga sual lo tura tihna a ni.

Helai châng thu Martin Luther-an a hrilhfiaha a sawi zui danah chuan mihring thuneitute ai chuan Pathian thu kan awi ber tur a ni. Bible thu aia mihring thuneitute thu kan awi zawk a nih chuan Pathian thuneihna kan hnawl a, Kristian kan ni lo tihna a ni, a ti. Paula hian roreltute chu thil sual titute hrem tur an ni tih a hria a, chuvang chuan thil sual ti lo va, dânin awm tura a tih anga awm, zâwm mai turin a ti a ni.

Matthaia 22:21 thu, Kaisara thil Kaisara hnena pek leh, Pathian thil Pathian hnena pek thu hi Bible hrilhfiahna tam berah chuan mihring thuneitute hnen atanga kan hmuh chu an hnena pek let tur a ni a, Pathian hnen atanga kan hmuh chu Pathian hnenah pek let tur a ni, an ti.

Sorkar vs Kohhran

Sorkar thila kohhran inrawlh te, kohhran thila sorkar inrawlh viaute hi kan sawisel nasa hle thin. Hemi chungchanga Pathian mitena an lo sawi dan tlem lo tarlang ila.

Luthera te, siamthatu dangte chuan Sorkar leh Kohhran an ngaihdan chu inkalh ni lovin, kal dun tur an ni a. Pakhatin mihring chu dan leh a lek kawhtute hmangin sual laka a him theih nan a veng ang a, pakhat chuan Chatuana nunna a pe ang, tih hi an ngaihdan a ni a, a pakhat chauh ve ve hi a famkim lo an ti. Treatise on Temporal Authority, 1523-ah chuan Luther-a hian mi zawng zawng hi Kristian an nih loh avangin temporal authority (leia roreltute) an awm ngai a ni, a ti (Bayer, Oswald. Martin Luther's Theology: A Contemporary Interpretation. William B. Eerdmans Publishing). Calvin-a chuan leia roreltu chu Pathianin thuneihna a pek an ni a, an tih tur chu Pathian duh dan, mihringte that tlanna ber tur ngaihtuah leh tihhlawhtlin a ni. Chutiang roreltute thu chu zawm tur a ni, a ti. (Wilhelm Niesel. The Theology of Calvin. Translated by Harold Knight. Grand Rapids, MI: Baker Book House, 1956). Ulrich Zwingli chuan sorkarin mihring felna a tinghetin a humhim thei a, mahse Pathian tana mi fel erawh a chhuah thei lo a, chu chu kohhran tih tur a ni, a ti a. Roreltute an nunrawn a, hleih nei taka ro an rel phei chuan paihthlak a pawi miah lo, Pathian duh dan zawk a ni, a ti hmiah (Stephens, WP. The Theology of Huldrych Zwingli. Oxford: Clarendon Press, 1986. p303).

Geneva, khawpui tawp, zu zuar leh nawhchizuarte hmunpui siamtha a, tun thlenga khawvel khawpui ralmuang a lo nih theihna chhan chu sual dova sorkar leh John Calvin-a te rual taka an tan tlan vang a ni. Asia chhimchhak rama ram hmasawn ber pawl lo ni ta Philippines hi tun ang a nih theih nana dictator-te pawh hlau miah lova hmachhawntute chu Catholic puithiamte an ni a. Latin America mipuiten democracy lei rem an rah a, an zalên theih nana nunna châna sorkar hmachhawntu chu kohhran puithiamte tho an ni. Khawtlang thatna tur duh vanga kohhranten theihtawp an chhuah a, a chânga sorkar nena an inhmachhawn ut ut thinah hian kohhran hian a tih loh tur a ti lo a, mipui thlarau nun chauh ni lovin, social security an neih a, an him theih nan a thawh hian Bible a kalh lo ve.

(Vanglaini March 10, 2014) Thawhtanni

Wednesday, 9 October 2013

Presbyterian Thurin 10-te

Presbyterian Church of India hian Thurin 10 kan nei a. Thurin tawikim tak mai a ni a, a ziak a tlêm ang huin a huam erawh a zau hle thung. Thurin kan tih hi Bible thu, tum fel tak neia ziak chhuah hi a ni a. Thurin hian Bible pawm dan tur min kawhhmuh a; thurin tel lovin, mahni tuipui dan zawng zawngin Bible hi hrilhfiah ta ila, inthendarhna, innghirnghona leh inenhranna nasa tak a awm ngei ang.

Thurin pawimawhna

Thurin hian pawimawhna kawng li a nei:
1. Pathian rin dan min kawhhmuh: Lal Isua rin dan kawng min kawhhmuh a, ringtute nun dan tur min hrilh. Innghahna fel tak neih loh chuan zirtirna dik lovin min hneh hma.
2. Krista anna lamah min tithang lian: Thurin chuan thlen tum fel tak a nei a, chumi panna atan chuan kawngpui fel tak a nei. Awmze nei lova ringtu thang vak tur chu awmze neiin a kaihruai a, ringtu puitling a siam thin.
3. Thawhhona dan tha min hrilh: Kohhranhote chu mi chi hrang hrang ni mah ila, thurin pakhat vuan kan nih avangin inlungrual taka rawng bawlin kan thawkho thei thin.
4. Kohhran mi dik leh rawngbawltu tha nihna a ni: Mahni lawina kohhran thurin ngai pawimawh lo mite hi kohhran mi dik tak an ni duh lo va, hetiang mi rawngbawltute phei chu an thusawi leh rawngbawl dan a dik lo thin.

Presbyterian Church of India

Tuna Presbyterian Church of India tia koh hi a tirah chuan Presbyterian Church in Assam tih a ni thin a. Kum 1904 khan India hmara Presbyterian kohhrante nen inzawmin, Presbyterian Church of India an din a. A hnuah Congregationalist te nena inzawmin, kum 1924 khan United Church of Nothern India din a ni.

Tuna Presbyterian Church of India tih hming pu ta ber hi Welsh Calvinistic Mission-ina a phun a ni a. Kum 1841 atang khan Welsh Calvinistic Methodist hian Khasi ramah rawng an bawl tan a, chuta tang chuan India hmarchhak hmun hrang hrangah an thawk ta zel a ni. Khasi ram hi Presbyterian chakna hmasa a ni.

Welsh mission-in rawng an bawlna chu a lo lian chho zel a, kum 1867 khan Khasi Jaintia Presbytery siam a ni a. Kum 1895 khan Presbytery 5 awmin, Assembly (tuna Synod kan tih ang hi) siam a ni ta bawk. Kum 1910 khan Mizoram pum chu Presbytery pakhatah dah a ni ve leh ta a ni.

A tir chuan Welsh Calvinistic Methodist tia hriat loh a ni thin a, kum 1926-a Sylhet-a inkhawmpui atangin Presbyterian hming a pu tan chauh a, Wales rama mite aiin Presbyterian hming an pu hmasa zawk a ni. Kum 1923-a Shillong-a Assembly chuan Assembly pathum (tuna Synod) siam a rawt a, heng khaikhawm tur hian Synod (tuna General Assembly tlukpui) siam a remti a. Kum 1953-a Silchar-a Assembly chuan Assembly chu Synod tiin a thlak a, Synod chu Assembly tiin a thlak ta thung (tuna kan hman dan ang hian). Churachandpur-a kum 1972-a Assembly chuan Presbyterian Church in Assam tih chu Presbyterian Church in Northeast India tiin a thlak a, kum 1992-a Mairang-a Assembly chuan Presbyterian Church of India (PCI) tiin a thlak leh ta a ni.

PCI Thurin 10

PCI Thurin 10 te United Church of Northern India (UCNI) thurin a lak niin alang a. UCNI hi kum 1924-a din chauh kha a ni a. UCNI hian thurin felfai tak 12 a nei a. He thurin h tuna PCI hian kan hmang zui niin alang. UCNI Thurin 12 te leh PCI Thurin 10 te hi a thuah pawh inang deuh chiah chiah a tam mei a, PCI hian UCNI Thurin hi tlemin a kai tawi deuh chauh niin alang.

Thurin Thuhmahruai

Thuhmahruai pawimawhna hi kan hmaih fo mai. Lehkhabuah reng reng thuhmahruai a awm thin a, hetah hian a ziaktu ziah chhan, a tum dan leh a bu chhung thu atana hriat tur pawimawh tak takte a inziak thin.

PCI Thurinah pawh thuhmahruai kan nei a, hei hi a pawimawh hle. He thuhmahruaiah hian PCI-in kan Thurin 10 baka kan pawm theih leh, kan Thurin hrilhfiahna tura thil tangkaite a tarlang a ni. Thuhmahruaiah hian Apostol Thurin, Nicea Thurin, Westminster Thurin leh Wales Ram Presbyterian Kohhran Thurin te a sawi lang a. Heng thurinte hi Pathian thu hrilhfiahna tha tawkah a ngai a, zirtir tlak niah a pawm bawk. Chuvang chuan kan Thurina lang chin bak Pathian thua inhnialna a awm chuan heng thurinte hi Pathian thu hrilhfiahnaah PCI chuan kan pawm.

Apostol Thurin hi Kristiante rinna puan chhuahna hmasa ber pawl a ni a, a pawimawh hle. Old Roman Creed atanga siam niin alang a, hei pawh hi Regula Fidei atanga siam chhoh nia ngaih a ni. Apostol Thurin hi Milan Council-in Pope Siricius-a hnena lehkha an thawn, AD 390 bawr vel khan lan a ni tawh a, he lehkha hi Bishop Ambrose-a ziak nia ngaih a ni. Apostol Thurin hi a famkim tawk lo va, Krista chungchang - a Pathianna leh mihring a nihna te, Thlarau Thianghlim chungchangte a awm mang loh avangin a hnuah Nicene Creed hi phuah chhuah a ngaih phah a ni.

Nicene Creed hi Nicaea-a kohhran inkhawmpui neih hmasak ber, AD 325-a an siam a ni. Nicaea hi tunlai Turkey rama mi a ni a, Istanbul (Constantinople) chhim lama awm a ni. Byzantine hunlai khan Constantinople dawta an khawpui a ni. Arius-a zirtirna, Arianism-in Kristiante nasa takin a tibuai a, Isua chu Pa Pathian aia hnuai deuh zawk a nih bakah, Isua kha chatuan mi a ni lo, tiin a zirtir a. He zirtirna dik lo laka kohhran humhim nan Nicene Creed hi siam a ni.

Westminster Thurin hi Calvin-a zirtirna zuitute tana thurin innghahna pawimawh a ni a, Wales Thurin pawh chutiang bawk chu a ni.

Thurin I

Thuthlung Hlui leh Thuthlung Thar bute hi Pathian Thu a ni a, heng chauh hi rinna leh thiltih tehna dik lo thei lo a ni.

Thuthlung Hlui leh Thuthlung Thar tih hian Westminster Thurin 1:2 leh Wales Ram Presbyterian Kohhran Thurin 2-nain a sawi, tuna Bible-a kan neih - Thuthlung Hluiah bu 39; Thuthlung Tharah bu 27, a vaiin bu 66 te a huam.

Roman Catholic chuan bu 73 an nei a. Kan Bible-a mi bakah hian bu dang 7 - Siraka, Tobitha, Judithi, Makania I, Makabia II, Baruka leh Ecclesiasticus/Wisdoms of Solomon te hi kum 1546-a Trent Council chuan Bible atan a pawm belh. Apokrifa emaw, Deuterocanonical tiin heng bute hi an sawi a, chi hrang hrang a tam hle. Martin Luther leh John Calvin-a te chuan heng lehkhabute hi zirtir tha tak nei ni mah se, Pathian thu bu ang ema ngai lo turin an zirtir thin. Westminster Thurin chuan, "Pathian thawkkhum a nih ve loh avangin Pathian Lehkhabu Thianghlim a nih ve loh avangin..." a ti a, kohhran chunga thuneitu tak a ni lo, tiin, mihring kutchhuak dangte aiin a hlu hranpa lem lo a ni, a ti (Westminster Confession [WC] 1:3).

Rinna leh thiltih tehna dik lo thei lo, tih hi kum 1999 chho khan 'rinna leh thiltih tehna sang ber' tia thlak danglam tumna a awm a, mahse Mizo Synod-ah duh lohna a len em avangin PCI chuan a thlak leh ta lo. Rinna leh thiltihna sang ber, tih chu 'dik lo thei lo' tih nen a awmzia a danglam a. Thil dang zawng zawng aia tehna tha tihna a ni a, dik lo a awm palh thei tho, tih a kawk (sawi lang lo mah se). He inhnialna chungchang hi Bible thawkkhum a nih dan pawmnain a hruai a ni, a tih theih ang. 'Dik lo thei lo' tih hian 'Verbal Inspiration' a kawk a, chu chu Bible thu, a ziak leh chhut han thleng hian, Pathian thawkkhum vek a ni, tihna a ni a, 'tehna sang ber' tih hian Bible ziaktute hi Pathian Thlarau Thianghlimin a awmpui a, a chenchilh a, a kaihhruaina hnuaiah an ziak a. Mahse mihring ve tho an ni a, ziah sual palh an nei ve thei tho a ni, tih a kawk thei ang.

Thurin II

Pathian pakhat chauh a awm a, Amah chauh chu biak tur a ni. Amah chu Thlarau, mahnia awm a, hmun tina awm, thlarau dang zawng zawng leh thil dang reng reng laka hrang si a ni a. A miziaah te, finnaah te, thiltihtheihnaah te, thianghlimnaah te, diknaah te, thatnaah te, taknaah te leh hmangaihnaah te tawp chin nei lo, chatuan mi, danglam ngai lo a ni.

WC nen an sawi dan a inang viau (WC 2:1). Kan Thurina lang bak a sawi chua "...sual ngaidamtu, taima taka Amah zawngtute lawmman petu, chu chauh ni lovin, dik tak leh tihbaiawm taka rorel a, sual hua a, thiam lo chu engti kawng maha zuah ngai lo a ni," a ti.

Kan Thurin II hi Wales Ram Presbyterian Kohhran Thurin (WCF)-ah chuan pakhatna leh pahnihnaah te kimchang zawkin a sawi a, 'Pathian Nihna Zia' tih chhungah a dah. He thurin hian Pathian chu chatuan mi a nihzia a tilang a, a bul leh a tâwp a ni. Mihring taksa ang a nei lo va, danglam  bik a ni tih kan hmu. A hmangaihna, thatna, felna, takna, dikna, thianghlimna, thiltihtheihna, finna te a kiam lo va, a ngai reng a ni tih kan hre bawk. WCF chuan, "Pathian nihna atangin a nihna ziaa thil awmte kan hrethiam tur a ni. Pathian nihna zia zawng zawng chu tawp chin nei lo a ni a. Famkimna tinreng chu Pathiana mi a ni a, chung thil tha zawng zawngte chu a nihna an ni," a ti.

Thurin II-na hian Pathian tam tak awma rinna a hnawl a, Greek-hote pathian anga mihring taksa ang deuh nei tura ngaihna a hnâwl bawk a, ramhuai leh mihring thlaraute nena inanna nei tur anga ngaihna a pawm lo bawk a, tisual palh thei a ni lo, tih a sawi a, mi huat ngah tak, a huatzawng takte hrem thin ang a ni lo va, hmangaihnaa a siamte enkawl a, an that theih nana thununtu a ni.

Rev. Saiaithanga chuan Pathian zia hi chi hnihin a then a-
1. A pianfung chawi ziate:
(a) Chatuan mi (b) Khawikipa awm (c) Engkim hria (d) Engkimtithei
2. A thatna lam ziate
(a) Finna (b) Thianghlimna (b) Dikna (c) Thutak (d) Thatna (e) Hmangaihna
Hengte hi Pathian timawitu an ni a, mihringte neih ve theih an ni. Pathian chuan heng a thatna lam ziate hi mihringa tuh a tum a ni, tiin Rev. Saiaithanga chuan a sawi.

Thurin III

Pathianah chuan mi nung pathum, Pa leh Fapa leh Thlarau Thianghlim an awm a, an pathum hian Pathian pakhat an ni a, nihna thuhmun, thiltihtheihna leh ropuinaa intluk an ni.

Thurin III hian Nicea Thurin min hriattir. Trinity thu kan hmu a, Trinity tih tawngkam hi Kohhran pate zinga mi Tertullian-an a phuah chhuah a ni. Thurina 'Nihna' tih hi Greek tawng chuan 'Ousia' a ni a, minung tihna hi 'Hupostasis' a ni. Ousia chu thil, a nihna ang nihtirtu a ni a, mihring chuan mihring min nihtirtu bulpui kan nei a, chutiang deuh bawk chuan Pathianna bulpui sawina a ni, kan ti thei ang.

Thurin III hian zirtirna dik lo langsar tak tak - Ebionites (Isua Pathianna pawm lotute), Docetism (Isua Pathianna pawm lotute), Arianism (Pathian leh Isua nihna'ousia a inang lo va, Isua hi Pathian aiin a hnuaihnung zawk a ni), Appolinarianism (mihringah hian sarx/tisa, psuche/rilru leh nous/thlarau a awm a, Pathian logos chuan mihringa nous a rawn luahlân a ni), Nestorianism (Isuaah hian Pathianna leh mihrinna an awm dûn a, mahse Pathianna hian a mihrinna hi a thunun a ni), tih te leh Eutychianism (bawnghnuteah tui kan pawlh ang hian Isuaah hian Pathianna leh mihrinna a inpawlh a, Pathian pawh a ni lo, mihring pawh a ni lo, thilsiam thar a ni) tihte a hnawl.

Sabellius-a zirtirna a hnawl bawk a. Sabellius chuan Thuthlung Hluiah Pa angin a inlantir a, Thuthlung Tharah Fapa angin a inlantir leh, tunah Thlarau Thianghlim angin a lang leh a ni, tiin a zirtir a, hei hi tunlaia Unitarian te zirtirna a ni.

Rev. Dr. H. Vanlalauva leh Rev. Rosiamliana Tochhawng te chuan Trinity Thurin pawimawhna heti hian an ziak:
(1) Pathian nihna sawifiahna a ni: Isua Krista Pathian a nih thu te, Thlarau Thianghlim chu Pathian a nih thute hriatna a ni
(2) Chhandamna sawifiahna a ni: Pathian Fapain kan tan a tuarna leh a thih thu Trinity Thurin hian min hrilh a, sual ngaihdamna a taka chang tura Thlarau Thianghlim hnathawh kan hmu. Trinity tel lovin chhandamna a sawi theih loh.
(3) Pathian hmangaihna awmzia puan chhuahna a ni: Pathian pakhata mi nung pathumte phuar khawmtu, an inlaichinna leh inzawmna chu hmangaihna tih loh rual a ni lo. Pathian pakhata mi nung pathumte phuar khawmtu a nih avangin Isua Krista ringtute pawh hmangaihnaa inphuar khawm tur kan ni.
(4) Pathian thu rilzia leh Pathian nihna mihring tan hriat fiah sên a nih lohzia min hriattir: Trinity nihphung hi sawifiah thei ila, a thialsiamin a sawifiah theih Pathian chu a ropui vak lo a ni ang a, tawp chin nei, finite being a ni tihna a ni ang.

Thurin IV

‘Lei leh van leh a chhunga thil awm zawng zawng siamtu Pathian chuan mihring hi hriatna, felna leh thianghlimnaa Ama anpuiin mipaah leh hmeichhiaah a siam a. Mi zawng zawng hi bul thuhmun leh chhungkaw khata unau anga inthui khawm vek kan ni.

Thurin IV-na hi Westminster Confession (WC) atanga laktawi niin a lang a (WC 4:1,2), Welsh Confession of Faith (WCF) ah hian kan thurin anga chiangin a ziak tlat lo. He thurin hi thilsiam chungchang a ni.
‘Lei leh van’ tih hian Planet Earth mai bakah, mita hmuh phak loh khawpa hlaa awm - arsi, nebula leh vana thil awm zawng zawng a huam vek a, ‘thil awm zawng zawng’ tih hian Nicea Thuvawn-a mi ‘hmuh theih leh hmuh theih loh’ kha a huam vek a, chu chu tisa khawvel leh thlarau khawvel a ni.

Thilnungte hi engtin emawa rawn awm chawp ringawt ni lovin, siamtu nei an ni tih a tilang a, a siam loh thil engmah a awm lo tih a sawi.

Mihringin Pathian kan annate chu - hriatna, felna leh thianghlimna te a ni a, hmel leh pianzia lam a ni lo. Hei hian kan kohhran chuan Reformed Thurin (Calvin-a Pathian thu hrilhfiah dan) a pawm a ni tih a lantir. Hriatna hi suala kan tluk hnu pawhin mihring chuan kan la nei zel a, mahse chu hriatna chu sualin a fan chhuah vek avangin Pathianin a pawm tawh lo va mifing finna a hnawl a ni. Chu hriatna chu sualin a fan chhuah avang chuan Pathian thil kan hre thei lo va, sual lam thil hriatnaah erawh chuan a zam a tha em em.

Felna leh thianghlimna te hi suala kan tluk rualin kan hloh a, Pathian lakah mihring chuan felna leh thianghlimna reng a nei ta lo. Pathian dan kan zawm kim thei ta lo va, chuvang chuan Isua Krista a rawn kal a, kan inthawina hlan ai zawng zawng chu rawn hlanin, amah kaltlang chuan Pathian chuan mihring chu fel leh thianghlimah a puang chauh a ni. He thurinah hian mizawng zawng bul thuhmun leh unau vek kan nihzia min hrilh.

Thurin V

Mihring chuan anmahni duhthu ngeiin Pathian dan an bawhchhia a, thiam lohna leh chhiatnaah chuan anmahni an inbarh lut ta a. Chu thiam lohna leh chhiatna leh sual hremna ata chu anmahni chhan chhuak tur leh chatuan nunna pe turin hmangaihna tawp nei lo Pathian chuan, A chatuan Fapa neih chhun Lal Isua Krista chu khawvelah a rawn tir a; Ama zarah chauh chuan mihringte hi chhandamin an awm thei a. Chu chatuan Fapa chu mihring takah a lo chang a, mi nung pakhat, mize pahnih nei, Pathian tak leh mihring tak a ni kumkhua ta a ni. Thlarau Thianghlim thiltihtheihnain nula thianghlim Mari chuan a pai a, a hring a; mahse sual a nei lo. Mi sualte tan Pathian dan chu a zâwm famkim a, Pathianin dikna a phût hlen chhuak tur leh mihringte Pathian remtir turin, inthawina tak leh famkim atan a inhlan a, krawsah a thi a, phûmin a awm a, ni thum niah mitthi zing ata a tho leh a. Pathian ding lamah a han chho va, chutah chuan a mite tan a dilsak reng a, chuta tang chuan mitthite kai tho tur leh khawvel rorel turin a lo kal leh ang.

TMEF-in kan kohhran min beihna lai a ni a, hmanlai atanga inhnialna lo awm tawh thin, Hupostatic Union a rawn sawifiah bawk. WC-ah chuan kan thlahtute chu Setana fin vervekna leh thlêmnaa hruai kawia awmin, thei rah ei phal loh chu eiin thil an tisual a, a ti (WC 6:1). Kan kohhran thurin hian mihring suala a tlûk chungchangah thlêmtu hnathawh a sawi lang lo va, WC hian mihring a sawi lang lo thung. WCF erawh chuan, ‘Rûlin Evi a tihder a, Adama’n a nupui thu a ngaithla a...ama duh thu ngeiin...a bawhchhia,’ a ti (WCF 10). Hetah hi chuan WC leh kan kohhran thurin famkim lohna a rawn tifamkim ta ve ve a ni. Kohhran pate zinga mi Origen-a chuan mihring duhthlanna ngei a nihzia a sawi a, Irenaeus-a pawhin hetiang bawk hian a sawi a (men sinned voluntarily) (Louis Berkhof, Systematic Theology. Edinburgh & Pennsylvania: Banner of Truth, 1958, 219). WC-ah hi chuan Ruatlawk Thurin leh Pathian Lalberna te a dah pawimawh ber a, mihring suala a tluk dan kikawi kha a sawi tum ber a ni lo.

Kristian Theology bu-ah chuan, ‘Thlêmtu chuan thlêmin an rilruah Pathian rinhlelhna leh helna rilru neihtir turin a thlêm ngei mai a, mahse duhthlanna hmanga thu pawt chattu chu amah mihring ngei a ni. Chuvangin sual thiam lohna pawh a chungah a tla a, sual avanga inthiamlohna pawh a chungah a tla a, sual avanga inthiam lohna pawh a nei nghal a ni,’ a ti (Rev. Dr. H. Vanlalauva & Rev. Rosiamliana Tochhawng, Kristian Theology. Aizawl: ATC, 2004. 92). Reformed Kohhran thurin dangah pawh mihring duhthlanna ngei a nihzia tarlan a ni hlawm. Belgic Confession 14: About the Creation, the Fall and Corruption of Humanity-ah chuan ‘hre reng chung leh an duh ang ngeiin’ a ti. II Halvetic Confession pawhin ‘by his own fault’ a ti bawk.

Mihring suala a tlûk hian thianghlimna leh felna a hloh a, hriatna erawh chu vawngzui zelin, mahse sual lam a hawi ta tlat thung a. A tha hre mah se, duh mah se, a thlang thei ta lo; hei hi chhe lailet dêr an tih thin chu a ni. Mihring chu ama theihna hmangin sual atangin a chhuak thei ta lo va, Pathian hmangaihna avangin, mihringin a dil ni miah lovin, chhandamna a siam ta a ni.

Chhandamtu Isua Krista a rawn tir a, ani chuan min chhandam a ni. Rev. Saiaithanga chuan chhandamna awmzia hetiang hian a tarlang (Rev. Saiaithanga, Thurin Zirna. Aizawl: SL&PB, 2009. 24):
1) Misualte chu anmahni duh thu ngeia Pathian hnena hruai kir tur, tihluihna tel lovin
2) Pathian zepui thianghlim nen khan inremtir tur
3) Pathian pawl tura anmahni tihthianghlim zui zel tur a ni
Mihring chhandamna chungchangah kraws thuah kan tawp mai thin, a famkim lo; thawhlehna a awm loh chuan mihring tan beisei tur a awm chuang lo va, chhandamna a tluantling thei lo.

Thurin VI

Thlarau Thianghlim, Pa leh Fapa ata lo chhuak chuan mihringte chu chhandamna changtuah a siam a, an sualzia leh chungpikziate a hriat chiantir a. Krista hriatna kawngah an rilru a tivar a, an duhthlannate chawk thovin, Isua Krista chu an Lalpa leh chhandamtua pawm tura ngenin, pawm thei turin a pui a, anmahniah felna rah chi tinreng a thawk chhuak thin.

Nicea Council hmasa berah khan Nicea Thuvawn siam a nih thu kan tarlang tawh a (a hnua siamthat zel a nih hnuah tuna mi ang hian kan nei a ni). Nicea Inkhawmpui I-naah (AD 325) hian Krista chu Pathian nena nihna thuhmun a nih thu puan chhuah a ni a, fel mai tawh âwm taka a lan laiin buaina dang a la awm zel a. Arianism an la buaipui zel a. Arius-a chuan Pathian pakhat chauh a awm a, Pathian nihna chu tumahin an tawmpui thei lo, a bak zawng chu thilsiam vek an ni a, Isua Krista chu thilsiam zinga chungnung ber a ni a, Pa nena nihna hmun khat (same ousia) an ni lo, a ti a. Tin, Nicea Thurinah hian Thlarau Thianghlim chungchang a lang ngei a, amaherawhchu a landan a kimchang lo hle a, 'We believe in...the Holy Spirit' tih chauh a ni, a dang a lang lo.

Hetihlai hian Sabellius-a zirtirna a lar hle mai bawk a. Sabellius-a hi AD zabi 3-na laia puithiam leh theologian lar tak, Rom khuaa mi a ni. Trinity a sawifiah dan chu a lar hle a (AD 360 hma lam zawnga theological debate kha a tlangpuiin Isua Krista Pathianna chungchang a ni. Hemi hnua inhnialna langsar chu Thlarau Thianghlim Pathianna chungchang a ni thung). Macedonian an tihho an rawn chhuak bawk a, chung mite chuan Thlarau Thianghlim hi Pathian a ni lo, tiin an zirtir a.

AD 381 khan Emperor Theodosius I-na chuan Constantinople-ah kohhran inkhawmpui a ko leh ta a, he inkhawmpui hi First Council of Constantinople an ti a, hei hi Kristian tam ber chuan Ecumenical Council vawi hnihna an ti. He inkhawmpuiah hian Nicene Creed chu nemnghetin, Thlarau Thianghlim chungchangah 'Thlarau Thianghlim...Pa ata lo chhuak' tia dah a ni ta a, Pa leh Fapa nen ang khata biak tur tiin a sawi bawk. He Thuvawn hi a hnu zelah, Khawthlang Kohhran bikah, Augustine-a influence vang a nih a rinawm, tihdanglam a ni a, 'Pa ata lo chhuak' ti ringawt lovin, 'Pa leh Fapa ata lo chhuak' tia dah a ni ta. A hnu zelah hei hi Khawchhak leh Khawthlang Kohhran inrem theih lohna chhan a ni a, Filioque Controversy an ti a, AD 1054 khan an inthen phah ta a ni.

Thurin VI-naah hian Thlarau Thianghlim mizia leh a hnathawhte kan hmu a, he Thurin hi Calvin-a zirtirna TULIP langsar deuh taka kan hmuh theih awm chhun a ni. Chhe lailet der kan ni tih a kâwk a, mihring theihna chuan chhandam kan ni thei lo tih a tarlang a, Pathian puihna tel lo chuan mihring hian ama duhthu ngawtin Pathian a pan mai thei lo a ni tih kan hmu bawk. Thlarau Thianghlim hnathawh a tarlanah hian, "Isua Krista chu an Lalpa leh Chhandamtua pawm tura ngênin, pawm thei turin a pui a," a ti. Hei hian mihring chu chhe lailet dêr kan ni tih a tilang a, ring tur pawhin mihring chuan theihna a nei lo. Ruatlawk Thurin a tarlang viai viai a ni. Calvin-a chuan a lehkhabu Institute of Christian Religion Book 2, chapter 2, section 6-ah chuan khawngaihnain mihring a pui a nih loh chuan chhia leh tha hriatna ringawt atangin mihringin thil tha a ti thei lo a ni, a ti a, thlante chuan khawngaihna bik (special grace) avangin siamtharna (regenaration) kaltlangin an ti thei a ni, a ti.

Thurin VII

Pathianin Kristaah chuan mi zawng zawng hnenah chhandamna famkim chu a thlâwnin a rawn hlân a, an sualte sim tur leh Lal Isua Krista chu an chhandamtu atana ring tur te, Amah entawn a, Pathian duh ang taka inngaitlawm leh thianghlima nung turtein thu a pe a. Krista chu ringa a thu zâwmtute chu chhandam an ni a, sual ngaihdamna te, thiam chantirna te, Pathian fa nihna te, Thlarau Thianghlim chênpuina azara tihthianghlimna te, chatuan ropuina te an chang a. Ringtute chuan tun dam chhung pawhin chhandam nih inhriat chianna lawmawm tak chu an chang thei a. Thlarau Thianghlim chuan khawngaihna hna a thawhin, Thu te, Sakramen te, Tawngtaina te hi hmanruaah a hmang deuh bik thin a ni.
Chhandamna chungchang thurin a ni. Chhandam ni tura thil tih ngai leh, chhandamte chunga Pathian hnathawh dan leh a enkawl zuina hrang hrang kan hmu. Kan thurina lang chiang tak mai chu vanram kai tur leh kai loh tur chungchang hi a hriat lawk vek theih loh tih hi a ni; ‘Chhandam inhriat chianna lawmawm tak chu an chang thei’ a ti chauh a ni. Vanram kai leh kai loh tur hriat chian loh vanga ‘piangthar lo’ nihna a awm chuang lo.

Khawngaihna hmanrua tih hian Pathianin ringtu a tihchak a, a siamtharna hmanrua tih a kâwk. Chumi atan chuan Thu (Pathian thu/Bible), Sakramen (Baptisma leh Lalpa Zanriah) leh tawngtainate (ziah sa leh rilrua awm apiang) hmanruaah a hmang thin. Tribal theologian te chuan he thurin hi a famkim tâwk lo, tia sawiselin, ‘hla’ a awm ve lo, an ti. Mizo Kristiannaah chuan 'hla' hi a pawimawh hle a, Thlarau Thianghlim hnathawh lan leh lan loh teh nan bera kan hman a ni.

Kan thurin lakna hnar ber pakhat ‘Confession of Faith of the United Church of Northern India’ thurin IX-na nena inang lo kan hmu a. UCNI Thurin IX hi chu WC leh WCF te atanga lak, Reformed Theology-a innghat tih a hriat em em a, chutihlai chuan PCI Thurin VII-ah hi chuan Arminius-a zirtirna kan hmu a, chu chu ‘mi zawng zawng hnenah chhandamna famkim chu a thlâwnin’ a ti. Calvin-a chuan Pathian hian ruatlawk a nei a ni tih a zirtir a, Arminius-a hian a rawn hnial a ni. UCNI Thurin IX-na chuan ‘Pathian chuan Kristaah mi (thenkhat) a thlang a, a hmangaihnain thianghlim leh bawlhhlawh kai lo turin a ni...’ a ti a, WC 10:1 pawhin ‘Pathianin nung tura a ruatlawkte chauh chu, ama ruat leh remtih hun taka...Isua Krista khawngaihna leh chhandamna chang tura hlawhtling taka koh chu a lawmzawng a ni...’ a ti bawk. WCF 12-ah chuan, ‘...mipui tam tak...thianghlimna leh chatuan nunna chang turin a thlang’ a ti a, ‘thlanna hian tuma chungah thil dik lo a ti lo...Thlanna chu awm lo ni ta ang se, tumah chhandamin an awm hek lo vang,’ a ti.

Chhandamna bo theih leh bo theih loh hi Reformed thurinah chuan a chiang a, a bo thei lo. WC chuan, ‘Mi tute pawh Pathianin a fapa duhtakaah chuan pawm a...a tihthianghlimte chu khawngaihna hmun atangin an tlu bo hlen thei lo,’ a ti tawp mai (17:1), eng emaw chângin an dai pelh ve thei a ni, a ti bawk (17:3).

Thurin VIII

Krista din chhuah Sakramen-te chu Baptisma leh Lalpa Zanriah te hi an ni. Baptisma chu Pa leh Fapa leh Thlarau Thianghlim hminga tuia sil a ni. Hei hi Krista nena kan inzawmna te, Thlarau Thianghlim zara piantharna leh tihnunna chhinchhiahna leh nemnghehna a ni a, Lalpa hnena kan inhlanna thil tih a ni bawk. An sualte sim a, Krista chu an chhandamtu atan an ring tih puangtute leh an fate chantir tur a ni.

Lalpa Zanriah chu Krista thihna hriat reng nan chhang leh uain chan ho hi a ni a, ringtuten Krista thihnaa hlawkna an chan chhinchhiahna leh nemnghehna a ni. Ama mite chuan Amah leh a inhlanna an pawmzia te, an hlawkpuizia te, a rawngbawl tura an inpek zelna te, Amah an pawlna leh mi dang nena an inpawlna te entir nan, A lo kal leh hma loh chuan an chang ho thin tur a ni. Sakramen hlawknate chu Krista malsawmna avang leh rinnaa changtuah Thlarauvin a thawh avanga lo awm a ni.

Roman Catholic nena kan danglamna he thurinah hian a chiang hle mai. Catholic-ho chuan Sakramen pasarih - Baptisma leh Lalpa Zanriah bakah Inneihna, Nemnghehna, Inremlehna (Confession/Penance), Holy Orders leh hriak hnawih (Unction) te an nei (Reynold R. Ekstrom, The New Concise Catholic Dictionary, ‘Sacrament’. Mumbai: St. Pauls, 2005. 238). Kan thurin hian WC leh WCF te a tawi thei ang bera lain, a pawimawh zual tak tak chauh a la chhuak.

Sakramen hi Latin thumal pahnih - Sacramentum (chhechham/intiamna) leh Sacrare (thianghlim tura serh hran) tih atanga rawn kal a ni a (Ibid.), a awmzia chu khawvel thil laka thianghlima awm tura chhechhama inserh hrang tihna a ni thei ang. Baptisma Sakramen hi pawl thenkhat chuan chhandamna angin an zirtir a, mahse chhandam nih nan a ni lo va, chhandamnte thil chan entirna leh nema chhinchhiahna a ni (Thurin Zirna, Op. Cit). Baptisma kan chan hian khawvel lak ata Krista nena inzawmin, Krista tana thianghlim tura serh hran kan ni tih a entir a. Thlarau Thianghlim zarah piantharna leh tihnunna chhinchhiahna nemnghehna a ni.

Lalpa Zanriah hi Kristiante inhnialna nasa tak mai a ni a. Catholic-ho chuan chhang leh uaiin hi Krista taksa leh thisenah tak tak a rawn chang niin an ngai a (transubstantiation), Luther-a chuan Krista taksa leh thisenin a rawn luah niin a zirtir thung (consubstantiation). Calvin-a erawh chuan Thlarau Thianghlimin a luah khat a ni, a ti thung. Rev. Saiaithanga chuan, ‘Krista taksa leh thisen tak takah a chang hek lo. Kiltute tana thlarau lam châwmna a rawn fûnte chu dawng turin inpekna leh thlarau lam tuihalna a tul a ni. Kan tihtur kan tih ang chin zelin kan dawn a hlawkin a hlawk lo vang,’ a ti (Thurin Zirna, ibid., 43).

Sakramen hlawkna chu chhang leh uain lam thil a ni lo a, a thehtu Pastor inpek em em vang pawh a ni ber lo; Krista malsawmnain a delh avang leh Thlarau Thianghlimin hmanrua atana a hman avanga tangkai chauh a ni (Thurin Zirna, ibid., 44).

Thurin IX

Ringtu zawng zawng tih tur chu Kohhran inpawl honaa tel te, Krista Sakramen leh a thil serh dang vawn that te, A dan zawm te, tawngtai zel te, Lalpa Ni serh thianghlim te, Amah be ho tura inkhawm te, A thu hril ngun taka ngaihthlak te, Pathian malsawmna an dawn ang zela hlim taka pek ve thung te, anmahniho zingah leh mi zawng zawng zingah Krista nungchang ang tihlan te, khawvel puma Krista ram tizau tura beih te, ropui taka a lo kal lehna hun nghah te a ni.

Ringtute tih tur pawimawh tak mai kan hmu. ‘A thil serh dang vawn that’ tih hi Lal Isua avanga kohhran thil pawimawh humhalh a ni (Rev. H. Zalawma, Rev. Vanlalzuata. MSSU Sacrament Dept. Zirlai, Revised & Enlarged. Aizawl: SL&PB, 2011. 134). ‘A dân zawm’ tih hi WC chuan chiang takin a tarlang a, Thuthlung Hluia dân, thusawmpek leh nun dan tur leh mihring tih turte a hawi bik a ni (Rev. Rosiamliana Tochhawng, A Study of the Ten Articles of Faith of the Presbyterian Church of India. Delhi: ISPCK, 2007. 55). ‘Lalpa Ni serh thianghlim’ hi Sacrament zirlaibua ‘Kristian Nun Kaihhruaina; Kristian Nun - Sakhaw lam’ a sawifiahnaah chuan, ‘Chawlhni hi Pathian biakna ni a nih avangin thil dang tih nan kan hmang tur a ni lo va...inkhawm lova hahchawlh nan te, lei leh zawrh niah te, lên vah ni remchangah te hman tur a ni lo’ a ti (Sacrament Zirlaibu, Op. Cit., 94).

Krista Sakramen leh a thil serh dang vawn that tihah hian rawngbawltute kan chiang tâwk lo deuh thin. Baptisma leh Lalpa Zanriah hmanga fiamthu thawh hi kan kohhran chuan a ngai thutak hle a, miin fiamthu hetiang hmanga an lo thawh a nih pawhin lo nuihpui ve loh hi kan kohhran chuan a duh a ni. Ringtu chu a inkhawm thin tur a ni a, thuhril a ngaihthla tur a ni a, thilpek a pe ang a, ringtu a nihna khawi hmunah pawh a lantir tur a ni. Chanchin Tha a hril ang a, Krista tâwk turin a inpeih reng tur a ni.

Thurin X

Ni hnuhnungah chuan mitthite chu kaihthawhin an awm ang a, mi zawng zawng Krista rorelna thutphah hmaah an lang ang a, he dam chhunga an thiltih that leh that loh ang zelin relsak an ni ang. Ringlote leh mi sualte chuan thiam loh changin an sual hremna an tuar ang; Krista ring a, a thu zawmtute erawh chu a langchanga thiam chantirin an awm ang a, ropuinaa lawm luhin an awm ang.

Hun hnunhnung thurin kan neih hi a tawi tek tawk hle a, hei vang hian kan kohhran mite zingah ngaihdan inang lo a awm fo thin a, kan kohhran inzirtirna piah bak buaipui an awm fo a ni. Kan thurin hian Bible-a chiang taka inziak chin bak a tarlang lo va, a tawi tek tawk hle naa kan hriat tur pawimawh ang chu a kim thung.

Hun hnuhnung thu hi chi hnih - Individual Eschatology leh General Eschatology te a awm a. Mihring a thih a, a thlarau awm dan tur hi Individual Eschatology an ti a. Kan kohhran chuan mi a thih hian a thlarau chuan a chatuan hmun tur a pan nghal turah kan ngai a ni (Louis Berkhof, Systematic Theology, 679). Kan kohhran thurinah hian General Eschatology tarlan a ni a, mahse khawvelin a buaipui em em, mithianghlim lawr leh kum sang rorel erawh kan hmu lo; hemi chungchang hi Bible hian chiang taka a ziah lem loh vang a ni.

Dispensationalist te chuan Isua lokal leh dan tur hi chhawng hnih awmin an ngai a. A hmasa zawk chu Parousia emaw mithianghlim lawr emaw tiin an sawi thin. He hunah hi chuan Krista chu leiah lo chhuk lovin boruakah a awm ang a. Ringtu thi tawhte leh nungdama awmte chu vanah lak chhohin an awm ang. Chumi hnu chuan kum sarih a kal leh ang a, chumi chhung chuan Israelte pawhin Isua chu Messia a ni tih an pawm ang a, Krista dodaltu a rawn lang bawk ang. Hemi hnu hian Isua chu a lo kal leh ang a, lei a rawn rap tawh dawn a ni, an ti. Mahse, Bible sawi dan a ni chiah lo. II Thes. 2:1,2,8 ah chuan Lalpa Ni leh Parousia chu thil thuhmun a ni tih kan hmu. Mat 24 thu hi uluk taka kan chhiar chuan mithianghlim lawr leh Isua lo kal lehna, leia ke a nghah hi a inrual dawn a ni. Tin, Dispensationalist te sawi dan ang hi chuan Kohhranin tihduhdahna a hmachhawn dawn miah lo bawk (Ibid., Systematic Theology, 696).

Kum sang rorel pawh hi kan kohhran chuan Bible zirtirna nena inmil zân lovah kan ngai a, chuvang chuan inzirtir tul kan ti lem lo. Kum sang rorel Dispensationalist tena an sawi dan hi Bible zirtirna nena inkalh a awm nual. Isua Krista lalram hi kum 1000 chauh daih tur a ni lo va, chatuan atan a ni (Isa. 9:7; Dan. 7:14; Lk. 1:33; Heb. 1:8; 12:28; II Pet. 1:11; Thup 11:15). Tuna Pathian ram, kan zinga awm mek hi a tak tak leh a nih tur angin, chatuanin, a famkimna chuan a chhunzawm dawn tih hi Bible zirtirna a ni (Ibid., Systematic Theology, 708).

Krista lo kal leh dawna thil thleng tur chu - khawvel zawng zawngah Chanchin Tha hril a ni ang a, Israelten Krista chu Messia a ni tih an pawm ang. Kalsualna leh tihduhdahna nasa tak a awm ang a, Krista dodaltu a lo chhuak ang a, chhinchhiahna leh thilmak a lo thleng ang a, tichuan Isua Krista chu van chhum chung atangin a rawn kal dawn a ni (Louis Berkhof, A Summary of Christian Doctrine. Madras: Evangelical Literature Service, 1938. 173f). Lal Isua chu taksa ngeiin a lo kal ang a, hmuh theihin ngeiin a lo lang ang. A lo kal thut dawn a, ropui tak leh hnehna nen a lo kal ang (Kristian Theology, 129&130).

Tlipna

Kan kohhran thurin hi a tawi tek tawk hle nain ringtute tana hriat tur pawimawh chu a awm kim vek a. Rinna kalsual awm theihna tur hrang hrang pawh a veng kim thawkhat viau a ni. Hetiang tluka Bible thu tum tawi si, fûnkim si hi a tam lo khawp ang. Thurin hriat hi a pawimawh hle a, hriatthiam a pawimawh lehzual. Sawichhuak thei zul mah ila, a awmzia kan hriat loh chuan nun a kaihhruai tur angin a kaihruai lo a ni. Thurin hriatna kawngah kan thanharh lehzual a pawimawh a, mahni tawka inzirtir peih ila a hlawk lehzual hle ang.

Thubelh

Nicaea Thuvawn (AD 325-a mi ang)

Engkimtithei Pa Pathian, engkim, hmuh theih leh theih loh siamtu chu ka ring. Lalpa pakhat, Isua Krista, Pathian Fapa, Pa atanga hrin awm chhun, Pa nihna atanga chhuak, Pathian ata Pathian, êng ata êng, Pathian tak ata Pathian tak, siam ni lo, a hrina hrin, Pa nena nihna thuhmun (consub-stantial/homoousion), thil zawng zawng, lei leh vana mi zawng zawng hi amah atanga siam; amah chu keini mihringte tan leh kan chhandamna atan a lo chhuk a, mihringah a rawn chang a, a tuar  a, ni thum ni-ah a tho leh a, vanah chhoin, mitthi leh mi nung rorelsak turin a rawn kal leh ang. Thlarau Thianghlim ka ring.

(Heti zawng hi Nicea Thurin AD 325-a an siam chu a ni a. A hnuah an siam tha hret hret a, tuna Nicea Thurin kan neih ang chu hetiang hi a ni -

Pa Pathian pakhat, engkimtithei, lei leh van leh thil zawng zawng, hmuh theih leh hmuh theih loh siamtu chu ka ring. Lalpa pakhat Isua Krista, Pathian Fapa mal neih chhun, khawvel zawng zawng awm hmaa Pa hrin chu ka ring. Ani chu Pathian ata Pathian, êng ata êng, Pathian tak ata Pathian tak, hrin, siam ni lo, Pa nena nihna hmun khat, thil zawng zawng hi ama kuta siam, amah chu keini mihringte tan leh kan chhandamna atan van atangin a lo chhuk a, Thlarau Thianghlim hnathawhin nula thianghlim Mari-ah chuan tisaah a lo chang a, mihring a lo ni a. Pontia Pilata thuin kan tan khenbehin a awm a, a tuar a, tin, phumin a awm a, ni thum niah Pathian Lehkha thu sawi angin a tho leh a, vanah a lawn a, Pa dinglamah a thu a, mitthi leh mi nung rorel turin ropui takin a lo kal leh ang. A ramin kin ni a nei lo vang. Thlarau Thianghlim, nunna petu leh nunna Lalpa chu ka ring, Amah chu Pa leh Fapa ata lo chhuak, Pa leh Fapa nena ang khata biak leh chawimawi, Zawlneite hmanga thu sawitu a ni. Apostol-te din chhuah huapzo Kohhran Thianghlim hi ka ring. Sual ngaihdam nana Baptisma pakhat hi ka pawm. Mitthi thawhlehna leh khawvela lo awm leh tura nunna chu ka thlir. Amen

Nicea Thurin hi Rev. Lalsawma lehlin a mar nalh zawk mah a, mahse tuna mi Rev. Saiaithanga lehlin a ni. Rev. Lalsawma lehlin hi Puitling Sunday School zirlai 1999 kumah khan a awm).

Lehkhabu râwnte

Berkhof, Louis. A Summary of Christian Doctrine. Madras: Evangelical Literature Service, 1995 (Indian Edition).

Berkhof, Louis. Systematic Theology. Edinburgh & Pennsylvania: Banner of Truth, 1958.

Calvin, John. Institute of Christian Religion. http://www.ccel.org/ccel/calvin/institutes.html

Centre, Calvin Study. Westminster Thurin (Westminster Confession of Faith) leh Welsh Thurin (Welsh Confession of Faith). Aizawl: Calvin Study Centre, ATC, 2003

Ekstrom, Reynold R. The New Concise Catholic Dictionary. Mumbai: St. Pauls, 1982.

Saiaithanga, Rev. Thurin Zirna. Aizawl: SL&PB, 2009.

Schaff, Philip. Creeds of Christendom, with a History and Critical Notes. Volume II. The History of Creeds. http://www.ccel.org/ccel/schaff/creeds2

Tochhawng, Rosiamliana. A Study of the Ten Articles of Faith of the Presbyterian Church of India. Delhi: ISPCK, 2007.

Vanlalauva, Rev. Dr. H., Rev. Rosiamliana Tochhawng. Kristian Theology. Aizawl: ATC, 2004.

Zalawma, Rev. H., Rev. Vanlalzuata. Mizo Sunday School Union Sacrament Dept Zirlai (Revised & Enlarged). Aizawl: SL&PB, 2011

Sunday, 25 August 2013

Sap Vakvai Zosapthara



(Ramthar Ni pual)
"Sap vakvai" tiin min thlahtute khan lo au elin lo chêksawlh teh mahsela thangtharte hi chuan Zosapthara a hming lam kan bang dawn lo va. Chatuan nunna kan ban phak maia min kawhhmuhtu ropui a nihna piahlamah Mizote tana a inpekna leh a thawhrimna hian a hming chu kan zingah kumkhuain a chêntir ngei tawh ang le.

A hunlaia ni tla seng lova roreltu lalrama tlangval lehkhathiam kha khawi hmunah pawh awm se ngaihtuah awm hauh lo tur a ni a, a pian leh murnaah ngat phei chuan nuam takin a khawsa thei ang a, hausa zawkin a nun a hmang thei ngei ang tih a chiang a ni. Chutihlai karah chuan chung nawmsakna awm thei zawng zawng chu 'hnawmhneah' ngaiin 'Pathian mite nena hrehawm tuar a thlang ta zawk a ni.'

Kum 1867 March 15 khan Wales hmar lama Pensarn khuaah Edwin Rowlands hi a piang a. He khuaa hun eng emaw chen an khawsak hnu, kum 16 a  nihin America ramah an pem a, kum thum chhung chu hna chi hrang hrang a a thawk kual a, chumi hnuah chuan Texas bialah zirtirtu hna a thawk leh a. 1889 khan America chhuahsanin Wales-ah an kir leh a ni.

Oxford-a lehkha a zir laiin Beihrualnaah a piangthar a. A pa David Rowlands-in a thihsan hnuin a nu E.E. Anne chuan a nau John Rowlands nen a enkawl a. Edwin leh John te hi Pathian hre mi niin unau inngeih tak, khawi lo kalna reng renga inkuah riala kal thin an ni a. An unau chuan ramthima a ram tana ding ve tura Pathian kohna chiang tak an dawng dun tlat mai a, a nu tan chuan a luhaithlak ve ngawt ta ve ang. Pa awm tawh si lo, a lo innghahna a fapate pahnih lah hriat loh rama Thuhretu ni turin chhuah zai an rel mauh mai si. A kotu kohna a nasat em avangin mihring dan tum chi ni hek suh le nu tha leh khawngaihthlak Anne chuan Edwin chu Mizorama kal tur leh John chu America-a an tlantu tana thawk turin tukkhatah a vai liam ta a ni.

Inthenna rapthlak

Engtin nge a Lalpa tan chuan hlawk tak leh rim taka a thawh ang tih bakin a rilru a luah lo va, a khat tawkin a nu a kalsan tak khawngaihna leh lainatna Edwin Rowlands-a rilruah chuan a lut leh thin bawk. A nau John-a'n eng ang harsatna nge a tawh tih erawh Indian Ocean tuipui fawnin a sep dawrh dawrh lai chuan a ngaihtuah thleng pha hauh lo; hria se zawng a dan a dang ngawt ngei ang.

Atlantic tuifinriat dam duai maiah an zin dawn emaw tihlaiin John Rowlands-te chuanna lawng chuan harsatna a tawk tlat mai le! America ram pana kal ta lovin li mawng panin, an lên ni lo anmahni ngei chu an pil tial tial a. Chutianga manganna nasa takin amah leh a chuanpuite a tuam vel lai chuan John-a chuan chhanchhuahna lawng ticket a chang hlauh mai a. Mahse, chu a vanneihna chu ama tana hmang ve ta mai lo chuan a bula tlangval pakhat la piangthar lo chu kianin, "Kei chu vanramah ka kal dawn a, piantharna hun i neih hlauh takin nangmah chuang zawk rawh," a ti ta zawk a. Tichuan, thlarau pakhat chatuana botir aiah tuipui nungchate chaw ni turin a taksa chu tuipuiah phumin a awm ta a ni.

A nau thih thu leh a nuin kir leh mai tura a ngenna thirhrui Edwin-a'n a hmuh chuan a timangang hle mai a. Khawi lam zawk hi nge Pathian kohna tak tak ni zawk ang tih ngaihtuahin Bombay lawngchawlh hmunah ni 10 lai Pathian râwnin a tawngtai a. Chutah chuan "Ka chhungte then laiin i lam hnaih ka duh ang" tih hla hian Lalpan a rawn pawl ta a. Leilehnaa kut nghata hnung lam hawi ai chuan Krista avanga tuar a thlang ta zawk a ni.

Zoram nghahchhan Zosapthara

Sap vakvai nih huamin engkim kalsanin lu la hnam, hnam mawl leh hruanghrau, khawvel hmasawnna piahlama chengte zingah kan hrehawm tuar ang zawng zawng tuar turin December 31, 1898 khan Zosapthara ni turin Aizawl a rawn chuang chhuak a. Thil a thiam chak dan chu a mak zawk; thla thum chhung lekin Mizo tawngin thu a sawi thei nghal a; nitin Mizo tawng thumal 50 a thiam ziah a ni.

Zoram hmasawnna tur theihtawpin a ngaihtuah a, a thawk a. Aizawl mai bakah thingtlang hmun hrang hrangah sikul a hawng a. Kum 1900 atang khan Mission sikul zawng zawng chu Zosapthara kutah dah a ni a, 1903 June 25 atangin Lower Primary Scholarship Exam neih a ni a. February 1904 khan Assam Chief Commissioner Sir Bomfylel Fuller Mizorama lo kal chuan Zosapthara sikul naupangte that bikzia a hmuhin sorkar sikul zawng zawng a kutah a hlan ta vek a ni.

Thu leh hlaa ani tluka Zofate tana thawh hlawk hi kan missionary-te zingah an awm lo. Hla phuah leh lehlin 103 zet a nei a, tuna kan Kristian Hla Buah hian a kutkawih hla 78 a chuang a. Pu Buanga ten Mizo A AW B an siam chu tuna kan neih ang hian a siam tha bawk. Bible lehlin kawngah nasa taka thawkin Marka, Ephesi, Kolosa, Philippi, Philemona, Galatia, Hebrai leh Thuthlung Hlui bu eng emaw zat a letling niin Zosaphluia'n a sawi. Harhna ngaina mi niin Khasi ram harhna pawchhuak tura intirh pawh kha a sulsutna hnuaia tih a ni.

Mizote hmangaihtu Mizoramah a hnawng

A neih leh ro hlu zawng zawng a kalsan tawh a, Mizote leh Mizoram lo chu hmangaih dang a nei tawh lo. He rama awma he rama lu phum ngei chu a duhthusam ber a ni. A hmangaih Mizote chu mawlna ata hruaichhuak a, finna kailawn rahtir turin theihtawp a chhuah a. Hei hi sap thikthu chhe zette lakah a tlaktlum loh phahna a ni ta nghe nghe a. Mizo nih hnial lova kan dinhmun leh chan ang chang duh, sapho nena indaidanna bang chhah tak pawh thiah darh vek duh ni mah se Mizoram chhuahsan a tul ta si.

Mizoram a chhuahsan hnuin Sadya (Arunachal) biala Di-garo Mishni zingah rawng a bawl a. Hemi hnu hian Kawl ramah Sgaw Karen zingah a thawk leh a, chumi hnuin Maharastra Bhil-ho zingah a thawk leh a ni. Mizoten Saptlangvala kan tih mai Watkin Roberts puihnain Thado-Kuki Pioneer Mission hnuaiah a thawk leh ta a ni.

Sap Vakvai chu

Britain-a nuamsa thei khan Mizoram leh a chhehvelah hrehawm tinreng a rawn tuar a. Mizoram a chhuahsan hnu pawh hian Mizoram chhehvelah rawngbawlin a vakvai nasa hle. July 20, 1923 zing dar 7:30 a ni a, Tongkolong khua atangin Zosapthara chu a thiante pahnih hmaa kal turin a vahvaihpui Chanchin Tha nen Serkawr panin a chhuak a. Kawng pengthuam pakhat a lo awm a, pakhatin Serkawr a chhun a, pakhatin Lawngban a pawh a. Kawng pengthuam a rin ber chu a zawh a, eng emaw chen a thiante a nghah hnu chuan a thiante an rawn lang thei si lo. A leta kawng pakhat zawk chu a'n zawh leh a; mahse khua a hlat a rin avangin a kir leh a. A kal hmasakna kawng a zawh leh hnu chuan thlam ram pakhat hi a hmu a, a pan ta a. Inhrukna puan chauh hi a keng a, chu chu a thiante hmuh theih tur chuan mau lerah a tar a. Ruahpui vanawn a rawn sur lehnghal a, thosi leh vaihmite karah khua a nghak var ta a ni.

A tuk, July 21 chuan thlam tlaitlana maitê lo rah chu bel kehthem lo awmah chuan chhumin chi tel lovin chawah a ring a. A tuka a thian ten an zuk hmuh chuan 'Thlalera vak ka lo nih hi' tih hla hi a lo phuah mek a ni. A bo champhaphak apiang hian maitê pum chhum chi tel lo chu chawah ringin a tawngtai tlaivar thin a ni.

Chawimawi phu, leia chawimawi loh

July 24 chuan Serkawrah a lut a, Saiha, Lungpher, Cheural leh S. Vanlaiphai te tlawhin August 7 khan Muallianpuia lut lehin September 5 khan Chhimtuipui kama Ainak khua a lut leh a. Sepetember 6, 1923 khan Ainak leilawn ft. 400 a sei chu zawh tlangin a hmangaih Mizoram chu dam chhung atana hmu leh tawh lo turin Chin Hills a pan ta a ni.

Mite chu an hnam tan an thi a, chawimawina nen mual an liam a. Ani erawh chu hnam dang tan, thikthu leh relthang tinreng a phur a, tlawm takin mual a liam ta. Kum 1908-a Wales Mission-in thikthu avanga an ban hnua saprama kir leh duh ta bik lo, Zosapthara chuan sawichhiatna karah Isua a zui a; thikthu karah Mizo a vuan a, August 6,1939 khan relna leh sawichhiatnate'n an tih nat ve theih tawh lohna; dan leh thupek rit sak tak takte an tuiralna hmun, thawkrimte tana Pathianin a tiam, chawlhna ramah chawimawina lallukhum dawng turin tlawm takin mual a liam ta.

Monday, 16 July 2012

PCI Thurin leh Calvin-a TULIP

Mizoram Presbyterian Kohhran hian thurin 10 kan nei a. Thurin tawikim tak mai a ni a, a ziak a tlêm ang huin a huam erawh a zau hle thung. Mi tam tak chuan thurin pawimawhna hi kan hre lo mai thei; thurin chu Bible thu tum fel tak neia ziak chhuah hi a ni. Thurin neih loh hi kohhranah chuan a pawi thei hle a, Bible thu mahni tuipui dan zawng zawnga hrilhfiahna hian inthendarhna, innghirnghona leh inenhranna a thlen thei.

Mizoram Presbyterian Kohhran (Presbyterian Church of India) hi kalphungah Presbyterian a ni a, Pathian thu pawm danah hian Reformed niin kan sawi thin. Reformed Kohhran kan tihte chu Calvin-a Pathian thu hrilhfiah dan tha bera ngai a, chutianga inzirtirte chu an ni. Hetiang zâwnga thlir hian Mizoram Presbyterian Kohhran (PCI) hi Reformed Kohhran a ni chiah em? tiin zawt ta ila, chhân a har hle ang. He zawhna hi tuna chhân kan tum ber tur leh kan chhui zui tur a ni.

Presbyterian Church of India

Tuna Presbyterian Church of India tia koh hi a tirah chuan Presbyterian Church in Assam tih a ni thin a. Kum 1901 khan India chhim lama Presbyterian Kohhran thenkhat chu an inzawmkhawm a, a hnuah American Arcot Mission leh Scottist Presbyterian mission pahnih - Church of Scotland leh Free Church of Scotland te, leh Madras chhehvela mite an inzawmkhawm leh a. Kum 1904 khan India hmara Presbyterian Kohhrante nen inzawmin, Presbyterian Church of India an din ta a ni. A hnuah Congregationalist te nena inzawmin, kum 1924 khan United Church of Northern India din a ni.

Tuna Presbyterian Church of India tih hming pu ta ber hi Welsh Calvinistic Mission-ina a phun an ni a. Kum 1841 atang khan Welsh Calvinistic Methodist hian Khasi ramah rawng an bawl tan a, chuta tang chuan India hmarchhak hmun hrang hrangah an thawk ta zel a ni. Khasi ram hi Presbyterian chakna hmasa a ni a, tunah hian Meghalaya state bikah hian Synod pathum (Biateram-in a huam chin chhiar tel lovin) a awm a. Khasi & Jaintia Synod pahnih - Sepngi leh Mihngi chu Mizo Synod dawta lian ber ber pahnih an ni.

Welsh mission-in rawng an bawlna chu a lo lian chho zel a, kum 1867 khan Khasi Jaintia Presbytery siam tan a ni a. Kum 1895 khan Presbytery 5 awmin, Assembly (tuna Synod kan tih ang hi) siam a ni ta bawk a. Kum 1910 khan Mizoram pum chu Presbytery pakhatah dah a ni veleh ta a ni.

A tir chuan Welsh Calvinistic Methodist tia hriat leh koh an ni thin a, kum 1926-a Sylhet-a khawmpui neih atangin India hmarchhaka mite hian Presbyterian tih hming an pu tan a, Wales rama mite aiin Presbyterian hming hi an pu hmasa zawk a ni. Kum 1923-a Shillong-a Assembly chuan Assembly pathum (tuna Synod ang hi) a siam a rawt a, heng khaikhawm tur hian Synod siam a remti a (Synod hi tuna General Assembly tlukpui a ni). Kum 1953-a Silchar-a Assembly neih chuan Assembly hming chu Synbod tiin a thlak a, Synod chu Assembly tiin a thlak thung a. Churanchandpur-a kum 1972-a Assembly chuan Presbyterian Church in Assam tih chu Presbyterian Church in Northeast India, tiin a thlak a, kum 1992-a Mairang-aAssembly chuan Presbyterian Church of India tiin a thlak leh ta a ni. Tunah hian Synod pariatah awmin, Khasi & Jaintia Synod te hian Regional Assembly an nei a, an vaia khaikhawmtu chu General Assembly hnuaiah a ni. General Assembly hnuaiah Regional Assembly a awm a, chumi hnuaiah Synod awmin, Presbytery, Bial leh Tualchhung Kohhran tiin an inkhaichhâwng a ni.

PCI Thurin-ah hian 10 (sawm) a awm a, Thurin thuhmahruaiah chuan Nicaea Thurin, Apostol Thurin, Westminster Confession leh Welsh Confession of Faith te chu rawngbawltute, Upa te, Pro. Pastor leh Pastor te zirtir tlak nia an pawm thu an tarlang a. Thurin an siamthat hret hma kha chuan "Pathian thu hrilhfiahna tha tâwka ngaiin' tiin heng a chunga tarlante hi sawi an ni. Thurin 10-te hi Thuhmahruaia Thurin pawimawh a tarlante nen hian inanna leh inlaichinna tam tak nei mah se, a pumpui thua lak chuan a danglam hlein a lang.

PCI Thurin 10

PCI hian Thurin 10 a nei a, heng a Thurin lakna hnar nia lang chu United Church of Nothern India (UCNI) a ni (Tochhawng, Rosiamliana. The Ten Articles of Faith of the Presbyterian Church of India). UCNI hi kum 1924-a din chauh kha a ni a. Kum 1904 khan Presbyterian Church of India din a ni a. Kohhran inpumkhatna zawn kawngah PCI hi hma latu hmasa niin, congregationalist te nena inzawmin UCNI hi an din ta a ni.

UCNI hian Thurin felfai tak, 12 an nei a. He Thurin hi tuna PCI, India hmarchhaka mite hian an hmang zui niin alang. UCNI Thurin 12 te leh PCI Thurin 10 te hi a thuah pawh inang deuh chiah chiah a tam mai a, PCI hian UCNI Thurin hi tlemin a kai tawi deuh chauh niin alang (Confession of Faith of the United Church of Northern India).

Tuna PCI Thurin thuhmahruaiah chuan Westminster Confession te, Welsh Confession of Faith te chu Pathian thu hrilhfiahna tha tawka ngaiin, a rawngbawltu zawng zawngte zirtir tlak nia a pawm thu a chuang a. Thurin I-ah chuan Bible thu a awm, zirtirna dik lo thei lo a nih thu a lang a. Thurin II-na hian Pathian chungchang a sawi a, III-naah Trinity kan hmu a, IV-naah Pathianin ama anpuia mihring a siam thu leh, mi zawng zawng thlahtu thuhmun kan nih thu a chuang a, Thurin V-naah chuan mihring sual tlûk thu leh Isua Krista chungchang a tarlang. Thurin VI-nain Thlarau Thianghlim chungchang a sawi a, Thurin VII-nain Chhandamna a sawi a, Thurin VIII-naah chuan Sakramen pahnih - Baptisma leh Lalpa Zanriah te tarlan a ni. Thurin IX-na hi ringtute tih tur tarlanna a ni a, Thurin X-naah chuan hun hnuhnung thu tarlan a ni.

Arminianism, leh TULIP

 

(Remonstrance) leh TULIP Tobul

Kum 1600 bawr vel khan Holland (Netherlands)-ah Arminianism leh Calvinism chungchangah inhnialna nasa tak mai a chhuak a. Arminianism chu Jacob Arminius-a zirtirna zuitute an ni. Aminius-a hi Calvinist mi ropui Theodore Beza ke hnuaia seilian a ni a. Amaherawhchu amah zirtirtu zirtirna lo angin a kal ta a ni.

Arminius-a hian chhandamna chungchangah te, ruatlawk chungchangah te Calvin-a zirtirna hi a hnial a. A hnuah a zirtirten an rawn chhawm zui zel a. Arminius-a thih hnu kum khatah (kum 1610-ah), Arminius-a zirtirna (Pathian thu hrilhfiah dan) zuitu Arminians te chuan thupuanchhuah (creed) panga (Five Remonstrance) an tih chu Holland ram thuneitute hnenah an theh lût a. Hetah hian minister 46 laiin hming an ziak a ni.

Arminians tena an thu thehluhah chuan, pakhatnaah hian Pathian chuan leilung pian tirh ata tawh khan rem lo ruat tawhin, tupawh Isua ring a, a thu zâwmtute chu chhandam an ni ang a, ringlote chu thiam loh chang an ni ang, tih a ni a, pahnihnaah chuan tlanna chu mi zawng zawng tan a ni a, mahse Krista ringtute chauhin sual ngaihdamna tak tak leh tlanna hlimawm chu an chên ang. Pathumna chuan mihring chuan amahin chhandamna tling khawngaihna a nei lo va, a duhthlanna hmang tur pawhin chakna reng a nei lo; kalsualna leh sualna avangin thil tha tak tak a ngaihtuahin a ti thei tawh lo. Thlarau Thianghlim kaltlanga Kristaa a pianthar phawt a ngai a ni, a ti a. Palina chuan Pathian khawngaihna chungchang sawiin, khawngaihna hnathawh chu mihringin a lo hnar thei a ni a ti. Pangana chuan piangthar tawh chuan Isua Kristan Thlarau Thianghlim kaltlanga a puih avangin thlêmna a do hneh thei a, amaherawhchu chhandamna chu a tluksan leh thei (chhandamna bo thei) a ni, a ti.

Five Remonstance hian Calvin-a zirtirnaa thil pawimawh tak tak - Pathian khawngaihna chu mihringin a hnâwl thei lo/dang thei lo tih te, Pathianin thlan bik - vanram kai tur leh hremhmun tla tur a nei a ni, tih te, Lal Isua tlanna hna thawh chu thlante tan a nih thu leh, chhandamna a bo thei lo (Perseverence of Saint) te a rawn hnial a ni. Hemi hnial lêt nan hian November 13, 1618 atanga May 9, 1619 chhung khan Synod of Dort neih a ni a, Canons of Dort an siam a, hei hi tun hnu zela Reformed Kohhrante thurin innghahna pawimawh tak a ni chho ta zel a. Arminian-tena Five Article chhân lêt nan hian Five Points of Calvinism an tih, TULIP tia an sawi chu an phuah chhuak bawk a ni.

French mi John Calvin-a hi kum 1509 khan a piang a, kum 1530 vel khan Roman Catholic atangin a chhuak a. France ram hi Roman Catholic ram a nih avangin Protestant ten tihduhdahna nasa tak an tuar a, chuvang chuan Calvin-a hian France chhuahsanin Switzerland-a Basel khuaah a raltlân ta a. Switzerland-ah hian insawhnghetin, Geneva khawpui chu khawpui tawp tak atangin khawpui thianghlim takah a chhuah a. Kum 1536 khan a lehkhabu hmingthang, Institute of the Christian Religion a chhuah a. Kum 1564 khan kum 54 mi chauh niin a thi ta a ni.

Calvin-a zirtirna khaikhawmna an tih thin, TULIP lampum hi Total Depravity, Unconditional Election, Limited Atonement, Irresistible Grace leh Perseverence of Saint tihnate a ni.

Total Depravity

Mizo tawng chuan sawi ila, Chhe lailet dêr tihna a ni ang. Calvin-a chuan heti hian a sawi "Pathianin a tira mihringa a dah/pêk chu sual avang chuan a chhia (corrupted) a, thilthlawnpek danglam bik a pek (supernatural gift) pawh mihring atang chuan phelh thlak (stripped) a ni (Insitute of Christian Religion 2.2.12). Book 2, Chapter 2, Section 12-ah vêk hian Supernatural gift chu rinna, felna, Pathian hmangaihna, thianghlim duhna te a nih thu a ziak a, hengte hi mihring chhungrilah hmuh tur a awm tawh lo a ni, a ti. Calvin-a chuan a kuangbâng erawh tlêm azawng a la awm niin a sawi a. 2.2.12-ah chuan, finna leh thuthlukna siam kawngah a kuangbâng a la awm a ni tih sawiin, mahse chungte pawh chu a chak lo va, thim zingah chiah luhin a awm a. Mihring hriatthiamna te chu a chhe vek lo deuh a, a then azar tih chak lohvin a awm a, a then azar tihchhiatin a awm a ni, a ti. Mihring duhthlan theihna chu tisa châknain a thunun a, mihringin a tha tihzawng tipuitling thei turin a chak tâwk tawh lo a ni, a ti.

Book 2, chapter 2, section 6-ah chuan khawngaihnain mihring a pui a nih loh chuan chhia leh tha hriatna ringawt atangin mihringin thil tha a ti thei lo a ni, a ti a, thlante chuan khawngaihna bik (special grace) avangin siamtharna (regenaration) kaltlangin an ti thei a ni, a ti. 'Mihring rilru leh thlarau leh taksa hi sual hlâwm chhe lailet dêr chu a ni lo,' tih hi chu Calvin-a sawi dan nena enin a tawngkam a na mah mahin alang (Rev. Lalchhuanliana. Fimkhur rawh: TMEF Zirtirna lakah). Hetianga keuhthluk hi Semi Pelagianism rawngkai a ni.

Rom 3:10-ah chuan, 'Tumah mi fel tak reng an awm lo, Pakhat mah an awm hauh lo;" a ti a, châng 18-ah chuan, "An mithmuhah Pathian tihna rêng a awm lo," a ti bawk. Marka 7:21-23-ah chuan mihring thinlung atanga chhuak thil tha a awm loh thu kan hmu a, Rom 6:20-ah chuan mihring chu sual bawiha awm a nihzia kan hmu bawk. Mihring chuan thlarau lam thil a hrethiam lo va (I Kor. 2:14), Pathian nen an inhmelma a (Eph. 2:15), thinurna fa kan ni thin (Eph. 2:3). Isua chuan, "Keimah lovin engmah in ti thei si lo," a ti (Joh. 15:5).

Sual avangin thihna a lo awm a (Rom 5:12), Thlarau Thianghlim tanpuina lo chuan mihring chu Pathian ram thuah chuan mitdel leh bengngawng mai a ni (Mk. 4:11-12). Pathianin a khawngaihna nasa tak avanga mi a tinung a nih loh chuan keimahni theihna chuan Pathian lamah kan nung thei lo (Eph. 2:1-5).
Hemi chungchang hi PCI Thurin-ah hian tlêm a lang a. Mahse, kan thusawina leh mi tam takin Bible kan hrilhfiah danah hi chuan hei hi kan kalsan ta khawp mai. Chhe lailet dêr kan ni a, keimahni theihna chuan chhandamna kan chang thei lo, kan ti thin tak nain, kan pawm danah hi chuan thil tih a langsar sâwt hle mai. Thurin VI-naah chuan Thlarau Thianghlim hnathawh sawiin, "Isua Krista chu an Lalpa leh Chhandamtua pawm tura ngênin, pawm thei turin a pui a," a ti. Hei hian mihring chu chhe lailet dêr kan ni tih a tilang a, ring tur pawhin mihring chuan theihna a nei lo. Thlarau Thianghlimin Lal leh Chhandamtua Isua Krista pawm tura min puih loh chuan camping-ah 'I pawm em?' han inti ringawt thin mah ila, kan pawm tak tak thei lo. Piangthar da leh kan tamna chhan pawh hi mihringin an nawrna avanga Lal Isua an pawm vang a ni a, Thlarau Thianghlim puihna a tel loh chuan rei an daih ngai lo ang.

Theoritical chuan (Thurinah chuan) Total Depravity hi kan pawm nachungin, Practical chuan Mizo Presbyterian hian kan pawm ta meuh lo. Hei hian Pathiana innghah aiin mihring thiltihtheihna leh duhthlanna dah lenna a hring a, chu chuan rinna tak tak min hlamchhiahtir a ni. Tlûk hnua mihring chhiatzia thu hi Martin Luthera te, Augustine-a te zirtirna/Pathian thu hrilhfiah dan a ni a, Bible zirtirna pawimawh tak a ni.

Unconditional Election

Chhan leh vâng awm miah lovin, a khawngaihna nasa tak avangin Pathian chuan mi a chhandam a ni. Thil tha an tih nasat vang emaw, an fel em avang emawin Pathian mi a thlang lo, a khawngaihna avang liau liauin a thlang a ni. Pathianin chatuana nunna chang tur hian inserh em em a ni chuang lo, a khawngaihna avangin, mihring lam theihna te, thiamna te, inpêknate ni lovin mi a thlang a ni.

Unconditional Election tihah hian hriat tel ngai chu Pathian hian mihring hi hremhmun tla tur leh van ram kai tur a ruat/thlang a ni, tih hi a ni. Mihring kha a sual viau vang emaw, a that viau vang emawa Pathian khawngaihna hmu tur a ni lo, Pathian chuan a khawngaihna avangin a duh a thlang a, a duh loh chu a thlang lo mai a ni. A thlan lohte tan chuan an chan tur kha a ngai reng a, a thlante tan chuan thlan nihna kha khawngaih thil thlawnpek liau liau a ni.

Hei hi Mizo Presbyterian te hian an ring mang hauh lo mai a. Ring tâwk chu an awm mai thei. Mahse, Pathian thuneihna leh lalberna, John Calvin-a thu ken pawimawh tak ringtu tan chuan hei hi thilmak leh âwm lo a ni lo. Pathian hi kan nunah hian thu kan neihtir lo sâwt em a, chuvang chuan kan ringlo pawh hi a mak lo e! Mi thenkhatin rin harsa an tihna chu Lal Isua thihna a ni, nakkinah kan la sawi chhunzawm ang.

Calvin-a chuan thlante an awm ang bawkin thlan lohte pawh chu Pathian chuan chatuan hremnaa kal turin a thlang a ni, a ti. Hemi chungchangah hi Calvin-a chuan Christopher Liertet-a lehkha a thawn tuma sawifiahin, hremhmun tla tur leh tla lo tur Pathianin a thlang tih hian Pathian rorelna chu a dik lo hle nia a ngaih chuan, chu chu thudik ngaihsualna lian tak a ni ang, tiin a ziak (The Teaching of Calvin, Chapter Vl, Page 109).

Calvin-a chuan Predestination kan tih chuan Pathianin a chatuan thu ruat, mimal tin chunga Pathian thuthlukna siam a ni, a ti a, mi zawng zawng hi inang tlâng veka siam kan ni lo va, thenkhat chu chatuana nung tura ruat an ni a, thenkhat chu chatuan boralna chang tura ruat an ni, a ti (3.21.5). An thil tih ang zela a relsak a ni lo va, a tir atanga an chanvo tura a ruat a ni. Hemi chungchangah hian Calvin-a chuan Pathian hian thiam lohna a nei lo, tih sawiin, leibattirtu chuan a duh chuan a leibatu thenkhat chu a ngaidam thei a, a duh chuan thenkhat dang chu a ngaidam lo thei a ni, a ti. Mi zawng zawng hian Pathian thinurna kan hmabâk theuh a, hrem hmabak vek kan ni. Chutihlaiin thenkhat Pathianin a ngaidam bik hi a fair loh em vang ni lovin, Pathian hian khawngaihna a ngah em vang zawk a ni (3.23.3).

Heti hian sawi ila, kan hrethiam ang. Thawnthu bu ziaktu chuan a thawnthu bu ziakah misual leh a changtu a siam a. A tawpa thi tur te, a tawpa dam turte a ziak a. A thi tur leh misual lama a tantirte khan a ziaktu kha a ti-fair lo, thleibik a nei, pawh ti se, a ziaktu chuan thleibik a nei lo. A thawnthu ziak a ni a, a duh duh danin a ziak thei a, a thawnthu ziaka mite khan a ziaktu thu ziak dan turah thuneihna an nei pha lo.

Mi thenkhat chuan Pathian hian thil thleng tur zawng zawng a hriatlawk vek/ hmuh lawk vek avangin a ruatlawk a ni, an ti. Hei hi Calvin-a zirtir dan a ni lo. Calvin-a chuan, hetianga ngaih hi chuan Pathian hi chhandamna thlentu, ruahmantu leh siamtu ni lovin, chhandamnaah hian mihring thawhpui ve pakhat mai a ni a, thlan chungchang pawh hi mihring remtihna a ni ang. Chubakah mihring duhthlanna chu Pathian thil ruahman leh rorelna aiin a chungnung zawk tihna a ni ang a, Pathian thil ruahman chu a châng chuan mihringah (hawi zawngah) a innghat thin tihna a ni ang, a ti (3.24.3). Pathian hi engkim chunga roreltu, engkim chunga thunei a ni tih hnawlna a ni e, tihna angin a sawi theih awm e.

Paula chuan, "Hmangaihnaa thianghlim leh sawiselbovin ama hmaah kan awm theihna turin leilung pian hmain Kristaa min thlang ang khan," a ti a (Eph. 1:4), kan chhiar zel chuan Isua zara ama tana faa ruat lawk kan ni tih kan hmu bawk. Thil tih vang ni lovin Pathianin mi a thlang a ni tih Paula chuan tarlangin, Esauva leh Jakoba chu an la pian hma hauh atangin, an thil tih vang ni lovin, a kotu duh vang zawkin Esauvan Jakoba rawng a bawl tur thu a sawi bawk (Rom 9:11). Rom 9:15-ah chuan "Ani chuan, 'Ka khawngaih apiang chu ka khawngaih ang a, zah ka ngaihna chung apiangah chuan zah ka ngai ang," tih ziak kan hmu bawk. Bêlvawtu chuan a bêl vuakah tha deuh a vaw thiang a, tihkeh leh mai theih tur a duh chuan a siam thei bawk (Rom 9:19-24). Lal Isua pawhin, "Sâwmte chu tam tak an ni a, thlante erawh chu tlêm tê an ni," a tih kha (Mat. 22:14).

Unconditional Election hi PCI Thurinah hian chiang faka sawina a awm lo va, Welsh Confession of Faith leh Westminster Confession-ah te chuan chiang taka hmuh tur a awm thung. Hemi zâwnga kan thlir chuan Presbyterian Church of India hi Reformed Kohhran tih theih a ni lo ang. PCI hnuaia rawngbawltute zingah hian pawm tâwk chu an awm mai thei, hei hi Baptist Kohhran tam tak pawhina an pawm theih loh a ni. Arminius-a leh John Wesley-a te chuan mi zawng zawng hi thlan kan ni tiin an sawi a, hei hi PCI Thurin pawhin a sawi. Chuvang chuan Unconditional Election chungchangah hi chuan Reformed aiin Wesleyan leh Baptist a hnaih zâwk.

PCI Thurin VII-naah chuan, "Pathianin Kristaah chuan mi zawng zawng hnenah chhandamna famkim chu a thlawnin a rawn hlan a, an sualte simtir leh Lal Isua Krista chu an chhandamtu atana ring tur te, Amah entawn a, Pathian duh ang taka inngaitlawm leh thianghlima nung tur tein thu a pe a," a ti. Welsh Confession of Faith (WCF) chuan thlan chungchang hi a ziak chiang hle a. Pathian chuan Kristaah mi tam tak, chhiarsen loh a thlan thu tarlangin, Pathianin a ruatlawk avanga thil dik lo ti a nih loh thu a sawi a, thlan bik awm lo se chuan, tumah chhandam kan nih loh tur thu a sawi. Thlan bik a neih avang hian Pathian hian thil dik lo a ti lo a ni, a ti (WCF 12). Westminster Confession-ah phei chuan a ziak chiang lehzual a. 'Mi dang ruat lawk lohte chu Thua kohna Thlarau hnathawh tlangpui hi lo chang ve pawh ni se, Krista hnenah an lo kal tak tak ngai lo va, chuvangin chhandam an ni thei lo,' a ti hial (10:4).

Limited Atonement

Hei hi mi tam takin Calvin-a zirtirna pawm harsa an tih lai ber a ni fo. Hei hian sawi a tum ber chu Lal Isua tlanna kha mi zawng zawng tan a ni lo va, thlan bikte tan a ni, tih a ni. Calvin-a zirtirna hian thlan chungchang hian a zem a, a zirtirna kawng hrang hrangah hian Pathian chungnunna leh thlan bik chungchang hi a langsar ber pawl a ni fo.

Mi thenkhat chuan Calvin-a hian hremhmun kal tur leh van ram kal tur Pathianin a thlan lawk chungchang hi a sawi lo niin an sawi thin a, mahse Calvin-a hian a lehkhabu, Institute of Christian Religion, Book 3, Chapter 21-ah hemi chungchang hi a sawi nasa hle. Calvin-a hian Chanchin Thain mi hrang hrang a thlen dan chungchang uluk takin a chhui a, a thlen dan a rualkhai lo a ni tih a hmu a. Thenkhatah Chanchin Tha thu a tlak that em em laiin, thenkhatah chuan a hnawng leh hle a. Hei hian Pathian chatuan remruatna, mihring hriat phak rual loh a tarlang niin a hria a ni (3.21.1).

Calvin-a chuan thenkhat chu chatuan nunna nei tura thlan an ni a, thenkhat dang chu chatuana hremna chang tura thlan an ni, a ti (3.21.1). Mi zawng zawng hi chhandamna chang turin a thlang lo va, mi thenkhat a chantir a, thenkhat dang erawh chu a hnawl thung a ni, a ti bawk (3.21.1). Lal Isua chhandamna hnathawh hi mi zawng zawng tan a tâwk a, a bak a ngai tawh chuang lo a, amaherawhchu chu chhandamna hlawkpuitute erawh chu mi zawng zawng an ni lo (3.22.10). Krista chu Pa hnena min sawisaktu a ni a, amaherawhchu mi zawng zawng sawisaktu a ni lo va, a thlante chu a hria a ni (Joh. 13:18). Khawvel tan a ngensak lo va, an tan a ngensak zawk a ni (Joh. 17:9). Isua chuan a ta chu a hria a, a ta chu he khawvela mi zawng zawng an ni lo va, a ta, thlante tan chuan Pa hnenah a ngensak a, chung thlante chu an thil tih that leh, an piantirh atanga an rilru dik bik vanga thlan an ni lo (3.22.7). Krista kha mi tin tana Chanchin Tha lawmawm em em a nih rualin, a chhandamna hnathawh kha a beramte tan a ni a, kêlte tan a ni lo. Pathian fate tan Krista kha a thi a ni (A treatise on the Eternal Predestination of God. Trans. H. Cole) in Calvin's Calvinism (1927), p. 94).

Lal Isua khan a tawngtainaah khan Pathianin a pêkteho tana tawngtai a nih thu a sawi a (Joh. 17:9), Pathian hian pêk loh tam tak a nei tih a lang. Johana 6:44-ah chuan, "Pa mi tirtuin a hip loh chuan tumah ka hnenah an lo kal thei lo vang; tin, keiin ni kin niah chuan a lo kala chu ka kai tho avng," a ti. Engati nge mi thenkhat Isua hnena an kal a, mi thenkhat an kal si loh? Pa-in a then Isua hnena kal turin a hîp a, a then chu a hip lo tihna a ni. Isua thisen kha mi zawng zawng tana thuthlunna tur a ni lo va, mi tam tak tana thuthlunna a ni (Mat. 26:28).

Johana 10:11-15-ah chuan Isua berampu tha a nih thu kan hmu a. Isua chuan a beramte tan a nun a pe a, a beramte chu a hria a, a beramte pawhin an hria a ni. Kêlte tan Isuan a nun a pe lo va, hun tâwpah Isua chuan a beram leh kêlte chu a thliar hrang dawn a ni (Mat. 25:32-33). Tirhkohte Thiltih 13:48-ah chuan, "Tin, Jentailte chuan chung thu chu an hriatin an lawm a, Pathian thu an chawimawi a, tin, chatuana nunga nung tura ruat apiang chuan an ring ta a," a ti bawk.

Camping, crusade leh hetiang lam chi hi Reformed tradition a ni lo va, pentecostalism te, charismatic ziarâng a ni. Methodist ten an uar a, Baptist hnahthlakten an kalpui nasa hle. Miin Pathian thu a sawi a, Chanchin Tha a hril a, mahse mi zawng zawng thinlungah hna a thawk tlat lo! Thlarau Thianghlim tanpuina lo chuan mihring chu Pathian ram thuah chuan mitdel leh bengngawng mai a ni (Mk. 4:11-12), an mit tihvarsak a ngai. Thlarau Thianghlimin mi a puih loh chuan tumahin anmahni duhthu ngawtin Isua hnen an pan thei lo; mahse Thlarau Thianghlim chuan mi zawng zawng mit a tihmensak lo va, mi zawng zawng Isua hnenah a hruai miah lo! Eng nge a chhan? Camping-ah chhandamna chan duh theuh theuh, mi tam tak an lût a, mahse engati nge mi zawng zawng thinlung Thlarau Thianghlimin a khawih si loh? Juda Iskariot-a kha mantirtua a tan tur engkim Isuan a hre vek a, engati nge Isua khan a chhandam ve miah loh? Pathian hian chatuana nunna chang turin mi a ruat a, chatuana hremna tuar turin min a thlang bawk a. Nunna chang turte tan Isua hi a lo kal a ni. Hei hi Calvin-a thlir dan chu a ni ber mai.

PCI Thurin chuan he thu hi a hnâwl (a tawngkam hi a na lutuk mai thei) niin alang. PCI Thurin VII chuan 'mi zawng zawng' a ti; hei hi Reformed Kohhrante thurin nen chuan a inang lo deuh a, hringtu kohhrante thurin atang pawhin a pêng ta deuh. Wesleyan leh Arminianism zirtirna a lang a, Calvinism tak erawh chu ngaihbel tur zawn viau chuan a awm mah na! Westminster Thurin 10:1-ah chuan Pathianin nung tura a ruat lawkte chauh chu Isua Kristaa khawngaihna leh chhandamna chang tura hlawhtling taka koh chu a lawmzawng a nih thu a tarlang a. Mi dang ruat lawk lohte chu Krista hnenah an kal tak tak ngai lo a ti bawk (10:4). Bung 11:4-ah chuan, "Pathian chuan thlante chu thiamchantir turin chatuan ata a lo ruat tawh a, a hun bi a lo kimin Krista chu an sual aiah thiin thiam an chan theih nan a tho leh a; mahse Thlarau Thianghlimin a hun takah Krista a neihtir hma chuan thiam an chang rih lo," a ti. Welsh Thurin pawhin 'A hnena pekteho sualna chu phura anmahni a tlan theih nan...' a ti bawk (WCF 18). Welsh Calvinistic Methodist kan tih thin, Welsh Presbyterian Kohhran Thurin pawhin 'zawng zawng' hmang lovin, 'chhiarsen loh mipui' a tlan thu a sawi bawk (Confession of Faith of the Calvinistic Methodists or the Presbyterians of Wales: Adopted at the Associations of Aberystwyth and Bala in the year 1823. Bung 18: Of Redemption.).

Hetianga PCI Thurin a danglam tak viauna chhan hi Rev. Rosiamliana Tochhawng chuan Welsh ram harhnain chhandamna chungchang a ken niin a ngai a (Rosiamliana, Tochhawng, A Study of the Ten Articles of Faith of the Presbyterian Church of India, p. 50). Amaherawhchu tuna PCI Thurin leh Welsh Calvinistic Methodist Thurin te han thlir a, han khaikhin hian hei chauh lo pawh hi thil dang a awmin a hriat. Hringtu kohhrante thurin nena danglamna a awm takna chhan dang nia lang chu United Church of Nothern India hi niin alang. UCNI Thurin leh Presbyterian Church of India Thurin inan dan leh, an hnen atanga lak chhawn a nih theih thu a hmain kan tarlang tawh a. UCNI hi India hmar lama Presbyterian Kohhran hnahthlakho leh congregationalist inzawmkhawmten an siam a. India hmar lam, a bikin Bengal velah hian Baptist Missionary Society chu nghet takin an inbun a, William Carey te hovin kohhran nghet tak an phun a, heng mite hian influence eng emaw chen an nei theiin a rinawm a, chubakah India-ah hian Lutheran mission an awm nual bawk a, heng .

Thuhriltu ropui George Whitefield khan thlan chungchang hi na lutuk si lo, khawng ang reng viau siin a sawi thiam khawp mai. Whitefield chuan, "Pathian thua thlan leh ruatlawk chungchang kan hmuh, kan rin leh kan hril hi misualte tana inthlahrunna tur a awm lo va, piangthar tura daltu a ni lo...Pathianin a thu kaltlanga min sâwmna, kohna leh sim leh Krista ring tura thu min pekna a ni a...a thlante chu Krista hnena kal duhna a siamsak a, an sualzia a hriat chiantir a, an dinhmun hlauhawmzia a kawhhmuh a, Krista a kawhhmuh thin a, Krista chu himna awm chhun a ni tih leh amah nena inremna a ni tih a hriattir thin...Pathian ringtu tak tak chu Pathianin a thlante an ni," a ti (Clarkson E., George. George Whitefield and Welsh Calvinistic Methodism. p. 44). Misual, sim duhna tak tak nei a, an thinlunga Isua pan duh tak takte chu Pathianin a thlan a ni, a tihna a ni thei ber ang chu.

Limited Atonement chungchang leh, thlan/ruatlawk chungchang hi Baptist lam hian an pawm meuh lo va. Fundamental Baptist Worldwide chuan Krista thisen kha mi zawng zawng tan, tupawh a ring apiangte tan a ni, an ti a, chu thisen chu misual tupawh chhandamna atan a tâwkin a tling zo em em a ni, an ti (http://www.biblebelievers.net/calvinism/kjcalvn1.htm).

Irresistible Grace

Arminius-a khan Thlarau Thianghlim hnathawh hi mihringin a hnar thei niin a zirtir a. Pathianin mihringa hna a thawh dawnin, mihring chuan duhthlanna a neih avangin a lo hnar thei a ni, a ti. Arminius-a zirtirna hi tunlaia Baptist kohhran hote hian an zui tlângpui a, Irresistible Grace chungchangah pawh hian Baptist leh Reformed te an pawm dan a danglam a ni.

Irresistible Grace kan tih chuan mihringin Pathian khawngaihna a lo hnâwl thei tih kha paihthlain, Pathianin khawngaihna hnathawh chu mihring tan dan rual a ni lo, kan tihna a ni. Pathian hian kohna narân leh kohna bik a nei, niin Calvin-a chuan a hria a. Kohna naran, khawngaihna a lantir pangngai chu tupawhin an duh chuan an dodalin, an pawm thei a, amaherawhchu kohna bik (special call) erawh chu tumahin an hnial thei lo a ni, a ti. Tuma hnial rual, dan theih loh khawngaihna chu 'saving grace' a ni.

Pathian thu an hril pangngai hmangin mi zawng zawngin kohna pangngai an dawng vek a, chumi hmang chuan mi zawng zawng hi inang tlangin Pathianin a sâwm a (3.24.8), mahse kohna bika a kohte erawh chuan an hnar thei lo a ni, tiin Calvin-a chuan a sawi (3.24.8).

Tlêmin han kir leh lawk ila. Limited Atonement leh Irresistible Grace chungchang avang hian thenkhat chuan eng nge fel tum hi a tangkaina? Heti hian sual takin awm ila, min thlan chuan loh chuan fel tum pawhin awmzia a nei dawn em ni? Pathianin min thlang a nih a, a khawngaihna hnathawh kan chunga a lantir a nih chuan kan hnial thei dawn chuang lo va, kan la tha mai dawn alawm, an ti mai thei. Mahse, Calvin-a ngaihdanah hi chuan, mi zawng zawng, ringtu leh ringlote pawh, general call hmangin a ko va. Tupawh, nunphung pangngai, Pathian tiha a nun phawt chuan malsawmna, vanneihna, hlimna leh lawmna te a nei dawn a ni. Fel taka a nun a, khawvel sualna hrang hranga a nun a thiar fihlim chuan a nun a tlo ang. Mahse, chu mihring felna chuan chhandamna a thlen lo. Eng ang pawhin fel mah ila, thlarau chhandamna chu a koh bik (special call) te tan a ni. Tupawh, ringtu pawh ringlo pawhin, a ram leh a felna a zawn hmasak phawt chuan khawvela malsawmna hrang hrang a chang ang a, sakeibaknei vanglai pawhin tlakchham nei mah se, ani chuan a nei lo vang.

Chhandamna chu thil tha tih vang ngawt te, felna avang ringawt tea neih a, chan theih chi a ni lo. Mihring hian amah maiin Lal Isuaah rinna a nghat ngawt thei lo. Ama chakna leh, thiltihtheihna leh tumna te, duhthlanna leh beih nasat avangin Isua a ring ngawt thei lo. Thlarau Thianghlimin ring thei tura min puih loh chuan awmzia a awm lo a ni. Mahse, Thlarau Thianghlim chuan mi zawng zawng, a duh leh bei ngawrh apiang a pui ngawt bawk si lo; tute emawah hna a thawk a, tute emawah chuan Thlarau Thianghlim hian hna a thawk lo. Tute emaw, Thlarau Thianghlimin hna a thawhna te chuan chu hnathawh chu engti kawng mahin an dang zo lo.

Tirh. 16:14-ah chuan Ludii thinlung chu Thlarau Thianghlimin a hawnsak tih kan hmu a. Johana 6:37-ah chuan Isuan, "Pain mi pek zawng zawng ka hnenah an lo kal vek ang," a ti a, chu mai ni lovin, "Pa mi tirtuin a hip loh chuan tumah ka hnenah an lo kal thei lo vang," a ti bawk (c. 44). Paula chuan, "Pathian Thlarau hruaia awm apiangte chu Pathian fate an ni si a," a ti a, (Rom 8:14), "Chuvangin a duhtu avang a ni lo va, a tlantu avang a ni hek lo, a khawngaihtu Pathian avang a ni zawk e," a ti bawk (Rom 9:16). Phil 2:13-ah pawh, "Ama lawmzawng atana tih tum tur leh bei tura nangmahnia thawktu chu Pathian a ni si a," a ti. Petera pawhin, "Tin, khawngaihna zawng zawng Pathian, a chatuan ropuina chang tura Kristaa kotu ngei che u chuan rei lo te in hnu-an a siam tha famkimin, a tinghetin, a tichak ang che u," a ti bawk (I Pet. 5:10).

Calvinistic Methodist Church in Wales Thurin chuan Thlarau Thianghlim chu chatuan nunna chang tura thlante hnena a thawh thu a tarlang a, (Bung 20: Of the Person and Work of the Holy Ghost). Westminster Thurin chuan, "...Pathian thilte hre turin an rilru chu Thlarau lam leh chhandamna lamah a tihênsak a; an thinlung lung anga sak chu la bovin, tisa anga nêm thinlung a pe a, an duhnate titharin, a thiltihtheihna chak tak chuan a tha lam a hawitir a, hlawhtling takin Isua Krista a hnaihtir a, chutichung chuan, a khawngaihnaa duhtira awmin, anmahni duh thu ngeia lo kal an ni," a ti (Westminster Thurin Bung 10: Kohna Hlawhtling Chungchang). Welsh Confession of Faith pawhin, "Chanchin Tha kohna...a hlawhtlinna apiangah Pathian thiltihtheihna chuan khawngaihnain, hnar rual loh leh chhandam turin a thawk a..." a ti bawk (Welsh Confession of Faith Bung 22: Chanchin Tha Kohna).

Presbyterian Church of India Thurinah hian mumalin he thu hi a lang lo leh a. Thurin VII-naah chuan, "Lal Isua Krista chu an chhandamtu atana ring tur te, Amah entawn a, Pathian duh ang taka inngaitlawm leh thianghlima nung tur tein thu a pe a," a ti a, hei hian Irresistible Grace chungchang a sawi teuh khawp mai a. Kan tarlan tawh angin PCI Thurin hi a tawi hlawm em avangin a kawh tum hi thil thenkhatah chuan hriat a har lek lek zawk fo. Thurin VII-na pawh hi sawi dan chi hnihin a sawi theih a, Irresistible Grace a sawi lang lo nia ngaitu tan chuan a sawi lanna awm lo angin a sawi theih ang a, chutianga ngai lotu tan pawh a sawi theih ang. Amaherawhchu, PCI Thurin hian Calvin-a zirtirna ziktluak pangngai a ngai pawimawh ber lo, ti ila sawi na lutuk kan ni lo vang chu maw. Ka hriatthiam dan chuan PCI Thurin hian Irresistible Grace hi a tarlang lo va, heti lam zawng hian thu a kalpui lo hrim hrim niin ka hria. Heti hi a nih chuan Presbyterian Church of India hi Reformed Kohhran tihchat tur khawp chu a ni lo ang.

Pathian khawngaihna hnathawh chu dan theih loh a nih si chuan eng nge Chanchin Tha hril a, missionary tirh hi a tangkaina tur ni ang? George Whitefield-a chuan, "Tute nge thlante chu tih leh, tute nge hnâwlte chu tih kan hriat loh avangin tumah thleibik nei lovin mi zawng zawng hnenah kan hril tur a ni. Pathian thu chu a tangkai a, thlan ni lote tan pawh a tangkai a, Pathian thu tel lo chuan sualna leh bawhchhiatna tam zawk a thlen a ni," a ti (Clarkson George E. George Whitefield and Welsh Calvinistic Methodism. p.40).

Perseverence of Saints

Hei hi Calvin-a zirtirna khaikhawmna an tih, TULIP-a a tawpna ber P hi a ni. Perseverence of Saints tih chu Mizo tawng chuan mithianghlimte tuarchhelna tih a ni a, a kawh tum ber zawk chu chhandamna bo theih loh chungchang a ni. Pu PC Biaksiama ziak, Chhandamna bo theih leh theih loh chungchangah hman deuh khan inhnialna a tam hle mai a. Presbyterian mi leh sa, Reformed zirtirna pawmtu nia inchhâl zingah khan Chhandamna a bo thei a ni, tia tang eng emaw zat an awm a, hei hian Presbyterian Church of India hian Pathian thu pawm dan turah mipui a kaihruai tawk lo a ni tih a tilang a, chutihrual chuan, mipui tam tak hian hringtu kohhrante thurin leh inzirtirna kan hre lo hle, tih a tilang bawk.

Arminius-a zirtirna zuitutena Calvin-a zirtirna an hnialna zingah hian chhandamna bo thei lo tih hi an hnial a. Chhandamna chu a bo leh thei a ni, tiin Five Remonstrance-ah an tarlang a ni. Mahse, uluk taka Bible a zir hnu a, Thlarau Thianghlimin a hruai hnua Calvin-a hmuhchhuah pawimawh tak chu chhandamna hi a bo leh thei lo, tih hi a ni.

John Calvin-an I Johana 3:9 a hrilhfiahnaah, "Pathiana piang tawh chuan sual a ti thei tawh lo, amahah chuan Pathian zia a awm tawh a Pathianah (atangin) a pian tawh avangin a sual thei tawh lo a ni," a ti a, Thlarau Thianghlim chuan keimahniah a khawngaihna hna a tawp thlengin a thawk chhunzawm zel a ni, a ti bawk (Calvin, John. Commentaries on the Catholic Epistles (Eerdmans, 1948), 214). Chhandamna a bo theih loh avanga mihring, ringtu chu thu mai mai tur a ni chuang lo va, Calvin-a vek hian chhandamna bo theih lohna chuan mihring lamah harsatna karah pawh theihtawpa beih hram hram a phût a ni tiin a sawi a (Calvin, John. Commentary on the Book of Psalms (Eerdmans, 1949), 5:4 (comment on Ps 119:123).

Eng vangin nge an chhandamna chu a bo loh? Pathianin a thlang a, Krista Isuan a tlan a, Thlarau Thianghlimin anmahniah chhandamna hna a thawh vang a ni. Lal Isua chuan, "An hnenah chatuana nunna ka pe a,; kumkhuain an boral lo vang a, tuman ka kut ata min chhuhsak hek lo vang. Anni mi petu, ka Pa chu, mi zawng zawng aia ropui ber a ni a; tuman Pa kut ata chu an chhuhsak thei lo vang," a ti (Joh. 10:28-29). Rom 8:1-ah pawh, "Chutichuan tunah zawng Krista Isuaa awmte tan chuan thiam loh chantirna reng a awm tawh lo," a ti bawk. Thlante tan chuan an tuar theih aia nasa thlêmna a awm dawn lo tih I Kor. 10:13-ah chuan tarlangin, "Mihring tuar theih ang chauh lo chu thlêmna reng reng in chungah a thleng ngai lo...tlân chhuahna kawng a siam nghal zawk" a ti a ni. I Pet. 1:23-ah pawh, "Chi chhe thei lakah ni lovin, Pathian thu nung reng leh awm rengah chuan chi chhe thei lo laka piang thar in ni zawk si," a ti bawk.

Chhandamna bo thei lo chungchanga Calvin-a zirtirna miten an hnialna ber pakhat chu Heb. 6:4-12 leh, Heb. 10:26-39 te hi a ni. Calvin-a Pathian thu hrilhfiah dan pawmtute chuan heng chângah te hian piangthar tawh (chhandam tawhte) nge a sawi, ringtu tak tak te, tih a chiang lo a ni, an ti a. A then chuan a ziaktu hian a sawi uar (uchuak) hrim hrim a ni, an ti bawk. A then chuan Juda Kristian, a hnua Juda sakhuaa inlet leh te a kawk a ni, an ti a, thenkhat dang chuan ringtu mimal sawina ni lovin, thuthlung fate a hnawlna thu a ni zawk, an ti. Theologian David DeSilva chuan, hetilai châng hian ringtu/ring tawhte a sawi lo va, ringlo, Pathian thilthlawnpek dawng a, Pathian khawngaihna hnathawh lo hlawkpui tawhtu, mahse rinhlelhna la nei fote a sawina a ni zawk a ti (http://en.wikipedia.org/wiki/Perseverance_of_the_saints#Calvinist_interpretations).

Chhandamna a bo thei lo, kan tih hian, awm mai mai mah ila, heti hian thil sual ti mah ila vanram kan kai dawn tho, tihna a ni lo. Pathianin a thlan, Pathian khawngaihna chang tawhtute tan chuan Pathian hmangaihna ropuizia te, kan tana thil a tih nasatzia te, malsawmna a pek nasat tawhzia te an hria a, an hmu a. Pathian hlauhawmzia an hmu a, phuba latu Pathian a nihzia an hria a, an tluksan phal tawh lo va, an tluksan duh tawh lo a ni. Chak loh châng erawh an nei a, mahse Thlarau Thianghlimin a siam thar thin, tihna a ni.

Chhandamna bo theih leh bo theih loh chungchangah hian Presbyterian Church of India chu a ngawi a, tluksan theih a nih leh nih loh a tarlang lo. Mahse, hemi chungchanga inhnialna lo awm tawhte thlir chuan, Mizoram Presbyterian Kohhran mipuite rin dan hian Reformed lam aiin Arminianism a hnaih zawk. Welsh Calvinistic Methodist thurinah pawh kohte leh Thlarauvin a tihthianghlim tawhte chuan khawngaihna chu an tluksan hlawmhlawk thei lo a ni a ti (34: Of Perseverence of Grace). Tluksan theih loh a nihna chu an duhthlanna vang a ni lo va, Pathian thuthlukna, tihdanglam theih rual loh vang zawk a ni, a ti bawk.

Westminster Confession chuan, "Mi tute pawh Pathianin a fapa Duhtakaah chuan pawm a, a Thlarauva hlawhtling taka a kohva a tihthianghlimte chu, khawngaihna hmun atangin an tlu bo hlen thei lo; a tawp thlengin an bei hrâm hrâm zel ang a, chatuana chhandamin an awm ang," a ti a (17:1), hemi innghahna chu 'thlanna thuruat tihdanglam rual lohah te, Isua Krista tlinna leh dilsakna hlawhtlinnaah te, thlarau chênchilhna leh anmahnia Pathian chi awmah te, khawngaihna thuthlung ziaah te' a ni ti (17:2). Sualah hun eng emaw chhung chu an tlu thei niin Westminster hian a sawi a, mahse thlan tawhte chu an tlu thei a ni, eng emaw hun chhung chu sualah an tâng rih thei a ti (17:3). Welsh Confession pawhin, "Pathianin a Fapa duh takaa a pawm tawh, hlawhtling taka a koh tawh leh a Thlarauva a tihthianghlim tawhte chu khawngaihna huang ata an tlu bovin an tlu hlen thei lo, a tawp thlenga tuar chhuak tura tihchak an ni ang a, chhandamin an awm ang a" a ti a, tluin, Pathian sawichhiatna remchang siamsakin awm thin mah se, chhandamna chang tura rinna avangin Pathian thiltihtheihnaa venin an awm ang, a ti (WCF 34: Khawngaihnaa Dinnghehna).

PCI hawi lam

Calvin-a TULIP leh PCI Thurin thui tâwk takin kan khaikhin ta a. Heta tanga lang chu Presbyterian Church of India hi Reformed Kohhran han tih tur em chu niin alang lo. Thurin leh Pathian thu pawm dan hrang hrang atanga thlir chuan PCI, a bikin Mizoram Presbyterian Kohhran hian Calvinist mi ropui John Knox-a kohhran kalhmang siam a zui a, Pathian thu pawm danah erawh chuan a fawm lawr hle thung.

Reformed Kohhran lenna leh chakna ram chu ram changkang leh hmasawn an ni, an ti thin a. Mizoram mipui zatve vel hi Presbyterian, Reformed Kohhran inti member kan ni a, chuti chung chuan India rama state changkang lo pawl kan ni tho si a, hei hi a chhan ni ta bera lang chu Pathian thuah hian innghahna mumal kan neih loh vang a ni. Hawi zâwng bik nei lovin, tawngkam thiam leh hrilhfiah thiam thiamte hrilhfiah danah kan innghat a ni ber a. Hei hian nun dan leh rin danah kal dan mumal nei lovin min siam a ni.

Reformed Kohhran kan intiha hi enchian deuh a ngaiin alang a, Presbyterian kan nihna hi chu a danglam lo va, Pathian thu kan pawm dan, hrilhfiah dan leh a taka kan kalpui dan en hi chuan Arminianism lam kan hawi zawk mah a, chuvang chuan Reformed kohhran inzawmkhawmna pawl hrang hranga kan telnate hi enchian a tha mang e.