Showing posts with label Article. Show all posts
Showing posts with label Article. Show all posts

Tuesday, 8 September 2020

US-a inthenna


Pew Research Centre-in US-a naupangte a zirchiannaah nu leh pa kara awm lo naupang an pung nasa hle.

Kum 1968 atanga zirchianna an buatsaih tanah hian a, kum 1968 kha chuan US-a naupang za zela 13 te chu nu leh pa kara awm ni lo, nupa inthen fa emaw, sâwn emaw an ni a, kum 2017 kha chuan hetiang naupang hi za zela 32 zet an tling tawh. Kum 1968 kha chuan nu leh pa kara awm naupang hi za zela 85 an ni thin a, tunah chuan za zela 65 an ni a, za zela 3 te chu an nu emaw pa emaw bulah pawh awm lo, pi leh pu emaw, hnuchham inah emaw, chhungte dang enkawlna hnuaia awm an ni.

Nu leh pa kara awm lo naupang, kum 18 hnuai lam zawng zawng hi kum 2017 khan US-ah hian maktaduai 24 zet an awm a. Heng zinga maktaduai 15 hi nuten an hmeithai pui an ni a,maktaduai 5 chu an nute in lamah emaw, an pate in lamah emaw an khawsa kawp kual a, maktaduai 3 te chu an patena an enkawl an ni.

Nu leh pa kara khawsa lo naupang an pun takna chhan hi Pew Research chuan inthenna a tam tak vang te, inneih hmaa nau piang, sawn an tam tak vangte a nih thu a tarlang. Nu leh pa innei ngei, an inneihnaa piang naupang panga zela pakhat nu leh pate hi a hnua inthen leh an ni.

Midum zingah nu leh pa kara awm lo naupang an tam ber. Midum naupang za zela 58 hi nu leh pa kara awm lo an ni a, Hispanic naupang zawng zawng zinga zaa 36 chu nu leh pa kara awm lo an ni. Mingo naupang zingah zaa 24 chu nu leh pa karah an awm lo a, Asian zingah zaa 13 chauh an ni thung.

Retheihna

CNN/Kaiser Family Foundation-in a zirchiannaah chuan America-a hnam lian pathum - Mingo, Midum leh Hispanic zingah Midum an rethei ber tih a lang. Chhungkaw khatin kum khat chhunga an sum lakluh chawhrualah midum chhungkua an hniam ber a, kum khatah chawhrualin USD 35,400 lalut ang an ni. Hispanic chhungkaw sum lakluh hi USD 42,500 a ni a, Mingo erawh USD 60,250 lai a tling thung. Pew Research tarlanah chuan Asian chhungkaw pakhat kum khat sum lakluh chawhrual chu USD 73,060 a ni a, Mingo aiin an khawsa thei tlangpui zawk.

Chhungkaw hausak lam tehnaah pawh Midum an hniam ber a, midum chhungkaw hausak lam hi chawhrualin USD 11,030 chauh a ni a, Hispanic chhungkua chu USD 13,730 a ni a, Mingo chhungkua erawh chu chawhrualin chhungkaw pakhat hausakna hi USD 134,230 hu zet a tling. Mingo zinga za zela 71.9 hi mahni in ngeia cheng an ni a, Hispanic zingah zaa 46.1 hi mahni ina cheng niin, Midum zingah zaa 42.4 an ni a, an hniam ber. Pew Research-in a tarlanah, Asia mi za zela 57 chuan anmahniin in an nei.

Midum zinga zaa 9.2 hi hna nei lo an ni a, Hispanic zingah zaa 6.3 an ni a, Mingo zingah chuan zaa 4.4 chauh hna nei lo an ni thung. Midum za zela 26.2 hi US-a rethei tia an sawi chin zingah an tel thei a, Hispanic-in an dawt a, zaa 23.6 an ni a, Mingo zingah chuan zaa 10.1 chauh an ni.

Inthenna leh retheihna

Heng atanga lang chu retheihna leh inthenna hi a inkungkaih nasa hle tih a lang. Retheihna lam thil hrang hrangah Midumho an hniam ngar ngar a, nu leh pa kara awm lo naupang pawh an tam ber. Hispanic-in an dawt a, Mingo chu an khan lo deuh hle. Retheihna tehna lamah hian Asian lam mi an lan loh avangin retheih leh hausakna avanga inthenna tlema tam nge, hnam leh chhungkaw pawm dan avang zawkin Asian zingah hian nupa kar ni loa awm fa an tlemna chhan tih sawi mai a harsa.

Nupa kar ni loa nau piang an tam hian hmakhua tha lo zawk a thlen thei. Mizote zingah pawh hei hian kan hriat a tul hle. Inneihna hi thil pawimawh a ni a, mihring, a nihna ang taka a than chhoh theihna tura pawimawh chu nupa kar, chhungkaw kim hi a ni. Inthennain hei hi a tihchhiat chuan naupang tan kawng dik lo zawh a hlauhawm zual hle.

Pawikhawihna

US-ah hian kum 2010 chhiarpuiah khan mihring maktaduai 321 an awm a. Mingo hi za zela 61 an ni a, Midum hi za zela 12.3 niin, Hispanic hi za zela za zela 17.6, Asian za zelah 5.3 niin, a bak zawng chu thlahpawlh leh Native American te an ni. Pawikhawihna lamah chuan, tharum thawha pawikhawihna thleng za zela 58 hi Mingo inhnamhnawihna a ni a, za zela 39 chu Midum an ni. Mihring tam dana chhutin, Midum zingah pawikhawihnaa inhnamhnawih an tam ber a, Hispanic-in an dawt a, Mingo chu pathumna an ni.

Heta tanga a landanah chuan mihring tam dan ngaihtuahin, Midum zingah inthen an tam ber a, pawikhawihnaa inhnamhnawih an tam ber a, rethei an tam ber bawk. Inthenna leh thil dang zawng zawng hi nghet takin a inkungkaih vek e tihna chu ni chiah lo mah se, eng emaw chen chu inzawmna a nei a ni. Chuvang chuan inthen loh hram hi a tha ber mai.

(Hispanic hi Puerto Rico, Mexico, Cuba etc atanga pem lut te sawina, Spanish tawng hmang Latin America ramte atanga pem lut sawina a ni ber)

Tuesday, 25 August 2020

Evangelism - Kristiante mawhphurhna


Thuhmahruai

Mizoramin kan hman pawlh leh kan hriat pawlh fo chu Evangelism leh Evangelical tih hi a ni. Tunhma deuh khan (tun thleng pawhin a ni ang) branch tam tak chuan an huam chhunga ruihhlo ngai leh member hlate huikhâwm turin Evangelical Cell kan din a, kan nei deuh vek a ni. Evangelical tih hi a awmzia chu Chanchin Tha/Kristian inzirtirna mila nung tihna a ni. US-ah khuan 'Evangelical Christian' an tih chu keinin 'Kristian piangthar' kan tihna tluk a ni. Evangelism tih awmzia thung chu Krista Chanchin Tha puang darh emaw, Krista thuhretu nihna mite hmuha lan chhuahtir tihna te pawh a ni. Evangelical Cell kan tih chuan 'Kristian Piangthar awm khawmna' tiin a sawi theih ang a, anmahni intihchak tawn nana inpawlkhawmna a kawk thei ang. Evangelism Cell kan tih erawh chuan Chanchin Tha puangdarh tura inpawlkhawm, inhuikhawm sawina a ni thung. KTP ten kan hawi lam leh kan hmalak dan ngaihtuah chuan 'Evangelical Cell' ni loin, 'Evangelism Cell' tih hi a dik zawk awm e.

Evangelism - Thupek ropui

Isua Krista vana lak chhoha a awm dawn khan a zirtirte hnenah chuan, "Chutichuan, kal ula, hnam tina mi zirtirah te siam ula, Pa leh Fapa leh Thlarau Thianghlim hmingah chuan baptis ula, thu ka pek zawng zawng che u pawm turin zirtir rawh u," (Mat. 28:19-20a) a ti. Hetilai thu hi ngun taka kan chhiar chuan Isua hian min ngên lo a, 'In hman hunah' a ti hek lo; hetilai thu hi 'thupek' a ni. Thupek a nih chuan Isua ringtutena kan tih ngei ngei tur, kan mawhphurhna, kan kova tla a ni. Kan duh leh duh loh lam a ni lo a, kan peih leh peih loh lam a ni lo a, kan phur lai leh phur loh lai a ni hek lo, Kristian kan nih chhunga kan tih ngei ngei tur a ni.

Chanchin Tha hril ngai pawimawh kohhran apiang an nung a, an chak a, a ngai pawimawh lo kohhran chu an tlahniam tawlh tawlh thin. Kum zabi 16-na thlenga khawvel roreltu an tih hial chu Spain ram a ni a, khawvela missionary tir chhuak hnem ber an ni a; an thawh rah atangin South America ram zawng zawng Kristian ram a nih phah a. Kum zabi 17-na atanga Indopui II-na hma lam thlenga khawvela ram chak leh thiltithei ber chu Great Britain a ni an ti thin a, khawvela missionary tir chhuak hnem ber ram a ni bawk. Indopui II hnu lama khawvela thiltithei ber chu United States of America a ni a, tunlai thlenga missionary tir chhuak hnem ber ram a ni bawk. Isuan thu min pek awi a, tihhlawhtling nasa apiang an chak a, thil an ti thei a, Pathianin mal a sawm a. A ngaihthah apiang an tlahniam a, an chak lo mai a ni.

Evangelism chuan engte nge a huam?

Mi tam tak rilrua 'Evangelism' tih ruala rawn lang chu sakhaw dang betute zinga missionary tirh a lo lang nghal a. Hei hi Evangelism huang chhunga mi, Chanchin Tha hrilna pawimawh tak a nih rualin hei bak hi tunlai khawvelah chuan thil tam tak a awm ta. Missionary tirh chhuah hmanga rawngbawlna bakah hian Christian Evangelism tih hian zirna hmanga rawngbawl te, eizawnna hmang leh thil chi hrang hrang a huam a ni.

Ringlo, Kristian la ni ngai lote Kristiana siam chauh mai bakah tunlai khawvelah chuan Kristian ni tawh, inthlahdah leh ta chawhharh leh tihchak thlengin a huam thei tawh a. A hming maia Kristian kan tam tial tialnaah hian Isua thupek hlen chhuahna tur kan ngah tial tial a ni.

Mizoram chhungah

KTP ten Evangelism Cell kan dinin a tum leh a kawh berte chu kan chhehvela Kristian ve tho, biak in thleng pha tawh lo te, ruihhlo leh khawvel nawmna thlakhlelh avangin Pathian lam hawi ta lo te, sual phuarna avanga anmahnia chhuak thei lo kaih chhuah te a ni.

Kristian zirtirna leh nun dan hmanga inkaihhruai vek tumte awmnaah hian nawhchizuar, ruihhlo ngai, khawvel nawmna thlahlel, nun hahdam tum luat avanga biak in pan peih lo kan thahnem tial tial. Hengte hi Krista ke bula hruai a, Krista duhzawng nunin an chhungril a luah a, Thlarau Thianghlim awmpuina an neih theih nan beih leh thawhchhuah hi kan tum pakhat a ni.

Kan thlawhhma hi 'Missionary' kan tihte thlawhhma nen a har dan a inang lo hle a ni tih kan hriat a pawimawh. Mizoram chhungah chuan chul kan rît a ni ber a; chul rihah chuan hlo a har a, a thar pawh a hlawk lo thin. Chuvang chuan inpêkna a ngai em em a, teirei peih, dawh theih, thahnemngaih te hi a inkawp tlat loh chuan hlawhtlin a har.

Kan harsatnate

1. Ruihhlo leh ruihhlo ngai

Kan ramin kan buaipui em em chu ruihhlo ngaihna hi a ni. Mizoram hi ruihhlo tawlh rukna kawng pawimawh em em a ni a, Golden Triangle atanga ruihhlo rawn kal chu Manipur leh Nagaland, hel tamna ramah ai chuan dan leh thupek kenkawh chak tâwk lohna, zalên si, Mizoram kaltlangpui a awlsam zawk hle. Hei vang hian a siper kan dawng hnem tial tial ang. Zu zawrh khap leh khap lohin hei hi chu a nghawng lem loh avangin zu hi thlah zalên pawh nise kan harsatna hi a kiam phah chuang lo ang. India ram hi ei leh barah kan ngelnghet chho tial tial a, chu chuan Mizoram pawh a tha lamin min nghawng a, sum leh pai thawh chhuah a awlsam a, chu chuan nun nawmna min zawntir nasa a, hei vang hian ruihhlo ngai kan pung tial tial ang.

2. Nawhchizawrh

India ram hmasawnna avangin tunhmaa kan hmuh phâk loh thil tha tam tak Mizoram a rawn thleng tam tial tial a. Khawvel thila intlansiakna a nasa tial tial a, rualawhna a nasa tial tial. Hei hian sum hmuh nana mahni taksa zawrh/nawhchizawrh hreh lohna a siam tial tial ang. Make-up a tha tial tial a, incheina a nalh tial tial, chumi leina tur sum tuak dan erawh kan duhtui lo tial tial. Rualawhna hian kawng dik loah min hruai nasa tial tial a ni.

3. Nawmsak thlakhlelhna

Tunhmaa kan hriat loh thil nuam a lo chhuak tam tial tial a. Thianhoa nula rîm dual dual ai chuan mahni in luma games khelh a nuam ta zawk mah a, tuikang nghah paha nula rim ai chuan ride dun a hahdam zawk. Biak ina attention taka thut ai chuan ina hahdam taka thuta phone khalh melh melh kan thlahlel mah ta zawk. KTP hnatlanga kal ai chuan thianhoa picnic kan phur ta hle zawk mai. Hei hian ruihtheihthil pawh ti lem lo, zuk leh hmuam pawh ti lo, fel ve tawp, kohhran bêl ngai lo a siam hnem tial tial.

4. Kawppui neih har leh fa neih tlêm

Evangelism huang chhungah nupui pasal neih chungchang hi leng lo angin a ngaih theih laiin, Mizoram dinhmun thlir chuan a leng ve tlat tho mai! Kohhran ngaihsak lo, zu hmun vela tâl mai mai thinten fa an nei zung zung a; heng an fate hi kohhran ngaihsak lo mite enkawlna hnuai a nih avangin sakhuanain an nunah thu a sawi lo tial tial. Kohhran bêla ngaihsak mite zingah erawh nula tlangval lengrei kan pung tial tial thung. Heng mi, kohhran ngaihsak mite hi han ngaih maiah chuan fa enkawl tha thei tur zawka ngaihte an ni. Piangthar aiin piangthar lo an inthlahpung chak zawk a, hei hian Mission Field a tizau tial tial a ni. Pawikhawih hreh lo an pun tial tial a, Krista zirtirna ngaithla tam loten fa an ngah zawk zel avangin thil tha lam hi chu a bet hret hret zel ang.

Hmalak dan tur

1. Midang veina rilru kan neih a tul ta hle mai. Intha en mai mai anga kan kal zel chuan kan dinhmun hi a duhawm loh thei. Midangte vei tur leh midangte Krista ke bula hruai a tulzia hi KTP member-teah hian kan inhrilh tam a pawimawh hle.

2. Krista thu zawm kan tum tak tak a ngai. Isuan thu min pêk hi kan ngaihtuah chhuak fo thin em? Isua ni se engtin nge a tih ang tih kan ngaihtuah fo a tul a, chumi tur chuan kan inzawh tawn fo pawh a tul awm e.

3. KTP thiltum pali zinga pakhat chu 'Krista Chanchin Tha puandarh' tih a ni. KTP te hian kan thil tum tihhlawhtlinna tur ai hian kan thiltum leh innghahnaa lang lem lo thil kan buaipui nasa tial tial. Kan agenda te hi KTP thiltum phawk lam chi a tam a ngai a, chumi tur chuan keimahni pawh kan inenlêt fo a tul. Kan programme buatsaih thinte hi keimahni hlim leh lâwmna tur nge kan thil tum tihlawhtling tur zawk? tihte hi i ngaihtuah fo ang.

4. Inpêkna tel lo chuan hma a lak tak tak theih loh. Ruihhlo ngai leh mi awm-eu-te kawng dika hruai a, Krista ke bula hruai tur chuan kan inpêk a ngai a, kalsan kan neih a ngai. Kan thiante bula tâp chawt reng kan tum a nih chuan kan hlawhtling thei lo ang.

5. Huho nun kalsan ngam a ngai bawk. Branch anga hma kan lak chauh loa hetiang mite zinga hmalak tum lem lo, kal pêl mai mai thei kan nih chuan kan inenlêt a ngai. Branch-in hmalak dan tur ruahmanna nei lo pawh ni se, mimal tin hian keimahni tih tur ang theuha kan ngaih loh chuan kan hlawhtling tak tak thei lo ang.

6. Tawngtai leh Pathian pawlna tel lo chuan kan tum kan hlen thei lo ang tih hriat tur. Ringtu chu a tawngtai thin tur a ni a, mut dawn leh chaw ei dawn chauh ni lo, hun dang remchang apiangah kan tawngtai tur a ni. Biak in chhuata thingthi deuh khera tawngtai kan tum a nih chuan kan tawngtai thei lo fo ang. Inthiar lai te, lirthei khalh lai te, kawnga kal laite pawh hian a tawngtai theih a ni. In lamah Pathian thu kan chhiar fo tur a ni.

7. Ruihhlo ngai leh nun pawlawhte hmachhawn tak tak tur chuan Thlarau Thianghlim hmachhuan ngam tak tak nih a tul mai bakah, hetiang lama thiam bik hi kan mamawh tial tial. A huhoa bawh huk a, fel duak chi a nih loh avangin Branch leh Bial hminga mithiam zawk rawih hi a hun ta viau mai

8. Mahni eizawnna bansan thak khawpa inpek hi a harsa tial tial a, chuvang chuan midang, mithiam zawk, tawnhriat nei leh, heti lama tui mite rawih/hman hi chîng ta ila. Anni tana eizawnna leh rawngbawlna kalkawp nghala beih hi a awlsamin, inpek a harsa lo zawk. Heti lam zawng hian kan rilru kan sên tam a tha.

Bawih thahnem lo

Lk. 17:10-ah chuan "Chutiang bawkin nangni pawhin, in hnena thupek zawng zawng anga in tih hnuin, 'Bawih thahnem lo kan ni e; kan tih tur rêng a ni kan tih ni,' ti rawh u,' a ti a" tih kan hmu. Ruihhlo ngaite kawng dika hruai tura zankhaw tairek thlenga kan men a, mahni in lum chhuahsan a, kâwm kil leh daikil kara kan fehchhuah hian midang aia ti tha, inpe bik kan ni lo, kan tih tur rêng ti kan ni tih kan hriat a pawimawh. Hetiang ti ve lo, ti peih ve lo kan nih erawh chuan 'Krista bawih' tia insawi ve tur kan ni lo ang.

Kan inkhawm a, thian leh chhungte kalsana kan chhuah reng a, zan rei tak tak thlenga member hla, ruihhlo ngai leh awm tha duh lote Krista Chanchin Tha kan hrilh vek hnuah pawh, thil tha chuangtlai ti kan ni lo, kan tih tur ve rêng ti kan ni tih kan inhriat a pawimawh. Isua chuan, hetiang thil kan tih zawh vek hnuah pawh 'Bawih thahnem lo kan ni e; kan tih tur rêng a ni kan tih ni' ti turin min ti a ni. Hengte kan tih miah loh emaw, kan tih that peih loh emaw phei chuan 'Bawih sual leh zawmthaw pa' tia koh tur kan ni ang.

Miin biak in an pan a, Krista an pan theih nana theihtawp kan chhuah a, mi rêl leh sawichhiat kan hlawh phah pawh hian, thil tha tih belh kan ni hran lo, tih tur awm sa kan ti a ni. Miin awmpui a nei a, a awmpuiin hmun a phiah duh loh a, ei rawngbawl a ngaihsak miah loh chuan awmpui tha lo, chhiahhlawh rintlak loh a ni tihna a ni. Ei rawng bawl vekin, tih tur awm zawng zawng ti zo vek mah se, thil ropui tak ti a ni chuang lo, a awmpuituin a awmpui chhan a tihlawhtling ve mai a ni a, han fak hluai tur pawh a ni chuang lo. Chutiang chian chuan keini pawh hian rawngbawlna chanvo tihlawhtling tura theihtawp kan chhuah a, hah kan intih a, thawkhnem nia kan inngaih lai pawh hian, kan tih tur kan ve chauh zawk a ni. Chuvang chuan, 'Bawih thahnem lo kan ni e, kan tih tur rêng a ni kan tih ni' tih hi kan rilruin i vawng tlat ang u.

Wednesday, 5 August 2020

Rawngbawl vs. hnathawh?

Hnaruak zawnna pakhatah hian hna thawk tur an duh thu leh diltu chu kohhrana inhmang vak lo ni thei se an duh thu an chhuah a. Hemi chungchanga hian khel a hlawh hle thin a, Kohhran thalaite hian hna tak tak thawk tur chuan an buaithlak tih te, zirna leh thalai activities-ah inhman chungchangte sawi a ni fo thin.

Ruaitu tu pawhin a hna thawk tur chuan taima leh rintlak an duh vek a. Chawlh la fo thin leh eng eng emaw chhuan lam siama kal tlai leh haw tlai fo thinte an duh lo. Hemi kawngah hian 'Work is worship' tih hi sawi a ni fo a, taima taka kan thawh chuan, dik taka kan thawh chuan Pathian biakna pawimawh tak a ni tih kan sawi thin.

Taimak hi a pawimawh hle a, Bible pawhin a chawisang hle. Gideon-a pawh Israelte hruaitu ni tura koh a nih laiin hna a thawk a, Mosia pawh a beram ven laia koh a ni a, Petera te pawh lên an den laia koh an ni. Thufingte buah phei chuan taimak pawimawhzia a sawi châmchi a, thatchhiatna chu a sawi chhe hle.

Work is Worship
Hnathawh pawimawhzia sawi nana Sap tawng thuchheh kan thehlar tak chu hnathawh hi Pathian biakna, 'Work is worship' tih hi a ni. He thu hian sawi a nei thui hle a, a pawimawh hle a, hnathawh hi mihringte tana thil pawimawh, hmasawnna innghahna pawimawh tak a ni. Amaherawhchu heti zawng hian ngaihtuah ila - Pathian biak hi hnathawkah kan ngai em?

Hnathawh hi Pathian biakna a ni tih pawm tlat si, Pathian biak hi hna tha tak thawka ngai leh si lo a awm theih. Hna aia Pathian kan dah pawimawh zawk si loh chuan eng ang pawhin thawkrim mah ila, Kristiante thlirna atang chuan thil dik ziktluak a ni thei lo ang. Pathian biak pawh hi hna pawimawh tak thawka kan ngaih theih hunah hnathawh leh thawhrimna awmzia kan hre tak tak chauhin a rinawm.

Rawngbawltu chuan a hna aiin Pathian a dah pawimawh zawk tur a ni a, a laiah Isua a dah tur a ni. Isua aia hnathawh a dah pawimawh zawk chuan Kristian tak taka chhiar a harsa deuh mai thei. Amaherawhchu, Kristian dik tak chu a thatchhe thiang lo a, a taima ngei ngei thin.

Pathianin tute nge a koh?
Pathian hian a rawngbawl turin thatchhia a ko ngai lo tih kan hria a, mi taima a ko thin; Gideon te, Mosia te, Petera te atang chauh pawh hian a lang chiang hle a ni. Amaherawhchu kan hriat tel tur chu Pathianin mi taima leh inpe a ko thin tih hi a ni.

Mosia hian koh a nih hian a hnathawh lai a kalsan a, Gideona pawhin a kalsan a, Petera pawhin a lên a kalsan tih kan hmu. Pathian hian mi taima satliah a ko ngai lo a, mi taima, mahse Pathian avanga a hnathawh mawlh mawlh lai pawh kalsan ngamte hi a ko thin. Pathian tana mi inpe phal turte hi koh leh sâwm an ni a, taima em em, Pathian avanga a hna kalsan ngam lote leh phal lote a ko ngai lo.

Ruai ropui tehkhin thu (Lk 14:15-24)
Isuan tehkhin thu a sawi, Ruai Ropui Tehkhin thuah hian mi pakhatin ruai ropui tak a siam a, chuta ei tur chuan mi a sawm a. A mi sawmte hi mi taima tak tak an nih hmel a, mahse an buai êm avangin a sawmna hi an hnawl vek a ni.

Pakhat chuan lo a lei a, chumi ena a kal avangin ruai a kil ve hman lo a. Pakhat chuan sebawng tuak nga a lei a, pakhat chuan nupui a nei a, an kal thei lo. Pahnih hian an eizawnnaa an buaizia chu chhuanlamah an hmang a, hna an thawh nasatzia a lang a. A zâna zânin lo en turin pakhat a kal a, chutiang bawkin pakhat pawhin sebâwng en turin a chhuak a ni. Pakhat leh chu chhungkaw ngaihsak mi, chhungkaw uap lum ngai pawimawh mi a ni a, nupui a nei a, a kal hman lo a ni.

An taimak êm avang te, chhungkua an ngaih pawimawh êm avangtein Pathian sâwmna an tihhlawhtling thei thlawt lo a, ruai kil turin midang sawm an ni ta zawk.

Kan taimâk êm avang te, hna kan ngaih pawimawh êm avangte hian ngaih pawimawh hmasak ber tur Isua sawmna hi kan hnawl ang tih a hlauhawm hle. Rawngbawl tura chhandam kan ni a, hei hi kan dah pawimawh ber a ngai a ni. Hnathawh hi pawimawh em emin, mihring kan nih chhunga thil tul a ni a, chutihlai chuan hna kan thawh nasat avanga Pathian rawng kan bawl hman loh palh chuan kan tih tur kan ti lo tihna tho a ni ang.

Fimkhur ngaihna Rawngbawlnaah
Pathian thu atanga thlir chuan hnathawh emaw eizawnna, mahni pumpuarna ai chuan Pathian hi a hmasa zawk tur a ni a, a pawimawh berah a awm tur a ni a, ngaih pawimawh ber tur a ni. Pathian rawngbawl hi mihringte mihring kan nih chhan pawimawh em em a ni. Hetih mek lai hian, rawngbawlnaah hian fimkhur a ngai hle.

Pathian rawngbawl nia kan inhriat reng lai hian keimahni rawng kan inbawl chawp a ni thei. Mi hriat hlawh nih tum vang te, pawimawhna eng emaw tal neih kan duh vangte leh Pathian lam hawi chiah lo emaw thleng pha chiah si lo a nih chuan Pathian hian a ngai haw hle a ni. Zan tin chhuakin, keimahni eizawnna kalsan thak thak pawh ni ila, Isua Krista hmu pha lo, Kalvari tlang thleng pha si lo rawngbawlna a nih chuan a pawi viau ang. Chuvang chuan, 'Rawngbawl' kan intih hian tu rawng nge kan bawl le?

Pathian rawngbawlna dik takah chuan ramin hma a sawn a, mipuiin kawng dik an zawh a, chhungkua a hlim a, kohhran hlim a, khawtlang leh ram a nuam thin. Chutiang rawngbawlna chu kan thleng pha em tih ngaihtuah fo a ngai. Thufingte 14:12 & 16:25-ah chuan, 'Mi ngaiha kawng dik ni awm taka lang, a tawp chu thihna kawng ni si a awm' a ti. Chuvang chuan 'Tu rawng nge i bawl?' tih zawhna inzawt reng chungin Lalpa rawng hi thahnem ngai takin i bawl zel ang.

Wednesday, 15 July 2020

Human Rights leh Kristianna

Tunlai khawvelin a buaipui, miin a bawhchhiat leh chhiat loh an ngaihven leh ngaihchân, ram tam takin inpuhmawhna behchhan bera an hman pakhat chu Human Rights chungchang hi a ni. 'Ka rights a nia lawm' tih chu keini Mizote ngei pawhin kan sawi châmchi a ni ta. US-a hmunpui nei, Open Doors chuan kum tinin Kristiante rahbeh nasat ram, an rights an palzut nasat ram an thlang chhuakin, khawvel hriatah an tar chhuak thin a, N.Korea hian pakhatna a luah deuh ziah a, Muslim ramten an dawt thliai thliai thin. Hetiang taka khawvel titi phunglêng luah nasatu Human Rights kan tih hi eng nge ni le?

Human Rights
Mihring hi kan han pian chhuah phat hian mihring kan nih avanga chanvo chan tur, kan neih tur thil a awm a. Chung kan chanvo leh kan neih tur, keimahni ta bil liau liau turte chu Human Rights kan tih hi a ni. Mihring kan nihna anga kan nun chhohna kawnga zalênna bulpui kan neihte hi a huap vek a; mihringin hlutna leh dikna kan neihte hi kan nihna tur ang kan nih theih nan humhim a, inzahsak tawn a tul a ni. Human Rights tih Henry David Thoreau-a rawn hman chhuah hmasak nia ngaih a ni. Human Rights hi vantlang nun a lo nawm a, a lo that zawk theihna tura a innghahchhan pawimawh nia ngaih a ni.

Rights tih hrim hrim hi chi hnih lianpuiin a then theih. Pakhat chu Natural Rights a ni a, hei hi tuma min pêk ni lo, mihring kan nih a, kan pian chhuah atanga kan chanpual hrim hrim a ni. Nun hi mihring kan niha kan chanvo a ni. I nunna tiderthawnga mi a chêt chuan i Natural Rights kha a tiderthawng tihna a ni. Pakhat leh chu Legal Rights an ti a. India khua leh tui ka nih chuan vote ka nei ngei tur a ni a, vote ka neih theihna tura min dâltu chuan ka legal rights min rahbehsak a ni.

Rights kan neihte hi min humhimsak turin khawvelah pawl hrang hrang an awm a, UNO ngei pawhin Human Rights chungchangah thupuan chhuah pawimawh em em a nei a (UN Declaration of Human Rights). Right palzûtna a awm em tiin khawvel ramte hi an inenthla tawn a, insawiselna chhuanlam bera an hman a ni.

India ramah hian kan danpuiah Fundamental Rights a chuang a, chu chu khua leh tuiten rights an neih ngei ngeite a ni. Hengte hi mihring kan nihna leh khua leh tui kan nihnaa kan neih a, kan chen a, kan hman theihte a ni. Mi rethei rahbeh leh chanvo chhuhsak te, mi chan ai eisak te hi dân bawhchhiatna lian tak a ni.

Kristiante tan
Tunlai khawvela mihring ngaih pawimawhna leh mihring nunna dah hlutna hi Kristian zirtirna atanga rawn pâr ti ila a sual lo mai thei. Bible zirtirnaah chuan mi retheite hnehchhiah leh dikna rah beh chu Pathian pawi sawina lian tak a ni. Tunlai khawvelah pawh hei hian ngaihven a hlawh a, 'Mihring rahbeh an ni em? Diknain ro a rel em?' tih chu Human Rights pawl hrang hrangte ngaihven a ni. Mihringin, mihring a nihnaa a duhthlanna a hman theih loh a, dânin a chanvo tur ngeia a ruat pawh a chan loh chuan Human Rights-in palzut a hlawh a ni an ti thin.

A vun rawng a danglam avangtea a ta tur midangin a chhuhsak emaw, a pek duh loh emaw chuan a rights kha rahbehsakin a awm tihna a ni. Mihring chu thlamuang taka awm tur a nih laia tuin emaw a rikrap emaw, thlamuanga a awm theih lohna tur thil eng emaw a thlen chuan, chumi rights chu humhalhsak a ngai tihna a ni. Mihring chu a lo pian chhuah phat atangin nung turin dikna a nei a, nunna chu a chanvo a ni a, mi tuin emaw a duh ang anga a tihtawpsak ngawt tur a ni lo. Mihring a nih chuan  in leh lo a din thiang a, chu chu miin a duh ang angin a thiahsak ngawt tur a ni lo. Heng, miin an rights an palzutsak a, an chhuhsakte tan hian Thuthlung Hlui hunah khan zawlneiten nasa takin an bei thin. Mi rethei, an dikna leh chanvo an chhuhsak leh rahbehsakten an chanvo tur dik tak an chan theih nan zawlneite khan lal leh milian an pawisa lo a, Pathian aiawhin heng rahbeh tuarte tan hian an ding a, tihduhdah an tâwk a, tân inah an khung bawk a nih kha.

Zawlneite hna hi tunlai khawvelah kohhran leh Kristiante hian kan thawk chhunzawm reng a, mi rethei, rahbeh tuar leh an chanvo tur miin an chhuhsakte tan hian Kohhran leh Kristiante an au chhuak reng a, thuneitute leh sorkar mi liante pawh sawi loin, an tihdik lohah an sawisel a, mi rethei leh rahbeh tuarte tan hian an la bei reng a ni. Kristian kan nih a, Krista Kohhran kan nih chuan hei hi kan hna pawimawh leh kan tih tur a ni a. Kristian thalai chuan a thalaipui, a chanvo ve tur rêng pawh tute emaw thuneihna hman sual avanga a chân lohna turte a vênpuiin, chutiang thil a thlen chuan a au chhuak ngam tur a ni.

Kan hriat sual thung le...
Rights leh dignity chungchangah hian kan thangharh viau tawh a, kan inzirtir mek zel bawk. Chutihlai chuan hriat sual tam tak kan nei thung si. Kan inenfiah a, kan insiamthat loh chuan Pathian pawi kan sawi ang a, midangte tan tlûkna kan siam ang tih erawh a hlauhawm hle. Kan duh dan ang diak diaka kohhran rorelna a kal loh a, kohhranin hma a lak loha kan sawisel hi khawvel mite thlirah chuan kan 'Rights' a ni mai thei a, amaherawhchu Bible zirtirna atang erawh chuan kan tih tur a ni chiah em? a tih theih. Mahni tanghma haina chi khat a ni daih thei a, kalsualna thlentu a ni thei. 'Ka rights a nia lawm' kan ti thlazen a, Isua engtin nge a sawi a, a tih le? tih erawh kan ngaihtuah chang lo fo.

Mahni rights kan hriat a, kan claim mêk lai hian Isua zirtirna erawh a danglam thung hle. Mat. 5:39-ah chuan 'Kei erawh chuan ka hrilh a che u, mi sual dodal suh u; i biang ding lama bengtu hnenah chuan a lehlam pawh dawh rawh. Tin, tupawhin i lakah thupawi siamin, i kawr lak a tum chuan, i puan pawh laktir nghal rawh. Tin, mêl khat kala phût luitu apiang che hnenah mêl hnih kal rawh' tiin Isuan min zirtir. Hetilai thu hi uluk takin chhiar ila, 'Ka rights alawm, ka ti ang chu' tih hi Isua zirtirnaah chuan a leng tam vak loh hmel hle mai.

Lal Isua nun dan leh a zirtirna pumpui hi han en ila, mahni rights claim turin min zirtir miah lo! Isua pawh kha a chungthu an rêl khan insawifiahna hun engmah an pe lo a, a rights an palzutsak nasa hle, mahse a phunnawi hauh lo. Isua hian mahni rights claim turin min zirtir lo a, midangte rights humhimsak tur erawh chuan min duh thung; hei hi kan hriat a tul khawp mai. Keini Kristiannaah hi chuan kan rights kan claim a, midangte rights rahbehsak mah se, ka rights ka neih theih phawt chuan pawi kan ti lo. Midang mualpho mah se, kei ka mualpho loh chuan pawi kan ti miah lo a nia! Midangte rights humhimsak tur erawh chuan Isua kha a che na hle thung. Khatih hunlaia vantlangin an ngaihsan leh an chung en, Pharisaite leh Sadukaite kha, midang rights an rahbehsaknaah chuan hlau miah loin a sawisel siah siah ngam a, ama rights erawh humhim a tum hran lo. Midangin an chanvo tur dik tak an chan theihna tur a nih phawt chuan a chanvo tur dik tak pawh chân vek mah se pawi a ti hauh lo.

Mahni rights claim ngar ngar chunga beihnaah ai chuan mahni chanvo tur pawh chân ngama rawngbawlna hian mite thinlung a hneh zawk. Kristian hmasate Rom sorkarin a tihduhdah chiam khan, Kristiante khan an chanvo an chan theihna turin beiin nawr ngar ngar se, mite thinlung an hneh mawh viau ang. Amaherawhchu Krista tan a nih phawt chuan an basic right, nung tura dikna leh chanvo an neih pawh pe phal khawpa an inpekna khan mite thinlung a hneh a, Rom ram ngei pawh Kristian ram a nih phah ta zawk.

Tlipna
Tunlaia Kristianten kan hriat thar atana pawimawh tak chu Krista tana kan dikna leh chanvo chân ngam hi Kristian nun, Kristan min zirtir kha a ni tih hi a ni. Krista aia kan rights kan dah lian lutuk te, kan zalênna tur kan dah pawimawh lutuk avangte hian mite thinlung hi kan hneh thei ta meuh lo niin alang. Krista tan a nih chuan kan dikna leh chanvo hi kan chân ngam a ngai a, chutiang a nih tak tak hunah chuan kan thusawi aiin kan nun hian Chanchin Tha a puang darh nasa ang a, mite thinlung kan hneh thei ang.

Friday, 3 July 2020

Zu leh Tribal

Mizote hian zu hi kan buaipui nasa hle a, kan buaipui lutukna lamah kan tihlu a, in duh an pun phah ang lek leka sawi pawh a awm. Zu kan han zuar a, kan thi zut zut mai a, tichuan kan khap leh. Zu khap leh khap loh hian thihnaah hian nghawng chu a nei viau chuan a hriat. KTP report-a a landanin, kum 2017 khan KTP member thi 469 an awm a, kum 2018-ah mi 471 thiin thi an pung a; zu khap a nih hnuah kum 2019 khan thi an tlahniam hret a, mi 453 an thi. Zu khap a nih tâk avanga thi hi tlêm ta nge tih erawh zu khap a nih leh hnua report vawi khat atang hi chuan chiang tak chuan a sawi ngam chiah loh nain, chhuidawn theih tak chu a ni ngei mai.

Mizote hi zu in thiam lo bik, zu buaipui nasa bik angin kan insawi thin a; kan chîn em em chu zir chianna awm mumal lo leh inchhiar zau zuina awm lem lo a, nia kan ngaih, thudik ber âwm ang maia sawi luai luai leh ziaktu thenkhatten huai huai tak taka an ziak hi chu a him lo. Ziaktu lar, hming nei chin tawhte hi chuan hetianga kan sawi a, kan ziak dawn a nih chuan eng emaw tanchhan fel tak neih hmasak a, tlêma inchhiar zau deuh a tha thin mang e.

Ram dang tribal-te
Khawvelin zu in thiam lo leh chhiatpui nasaa an sawi chu American Native, Red Indian kan tih hote hi an ni. Tlêm han chhiar mai pawhin an lo buaipuiin, an hnam pawhin an chhiatpui hle tih loh rual a ni lo. US-a Native American leh Alaska-a lo chêng hmasa thi zawng zawnga za zela 11.7 chu zu leh a kaihhnawih vang a ni a; khawvel huap ang chuan thi zawng zawng za zela 5.9 hi zu leh a kaihhnawih a ni. Zu avanga an harsatna hi khawvel huap ang chuan a lêt zetin a tam zawk tihna a ni.

Kum 2006-2010 chhunga thihna chungchang chhinchhiahah, American mipui nawlpui aiin Native American zingah zu leh a kaihhnawih avanga thihna hi a lêt li (4) zetin a tam zawk. Heng thihnate hi zu rawih avanga motor chetsualna te, thin tha lo, zu avanga mahni intihlum leh zurui tluksual leh chetsual vangte a ni. (Wikipedia: Alcohol and Native Americans)

Australia-a lo chêng hmasa Aborigines te khu, mak tak maiin Australia mipui nawlpui ai chuan zu in lo zawk tura ngaih an ni a. Amaherawhchu zu an in vêk vêk thung erawh chuan Australian mipui nawlpuite aia in thiam lo zawk tura ngaih an ni a, an taksa hriselna leh himna atana hlauhawm khawpa in chîng zawk an ni thung a. Zu leh a kaihhnawih avanga damdawi in panpui ngai zawk tura ngaih an ni (https://www.health.gov.au/health-topics/alcohol/alcohol-throughout-life/alcohol-and-aboriginal-and-torres-strait-islander-peoples).

India ram tribal leh hnam hnufual
Mi hrang hrangin an zir chiannaa an sawi lan fo chu India ramah hian Scheduled Caste, Scheduled Tribe leh hnam hnufual dangte hi midangte aia zu in thiam lo zawk kan nih thu hi a ni.

Jharkhand vela tribal-te zu avanga harsatna tawh dan an zirchiannaah tribal zingah hian zu avanga harsatna chi hrang hrang hi a nasa zawk a ni tih hmuhchhuah a ni a. A chhan pakhat chu heng mite zingah hian inthlahchhawn lama zu hnathawh lo chhâwntu (pharmacogenetic leh metabolic) te hi tribal lote nen a inan loh vang nia rin a ni (https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3573575/).

Scheduled Caste leh Scheduled Tribe-te zingah, hnam dang aiin, zu leh zuk leh hmuam a hluar hle a. Caste dang zawng aiin heng pahnih leh hnam hnufual dangte hian zu an in duh zawk (more likely to drink) zawk thu tarlan a ni bawk (https://openscholarship.wustl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1024&context=brown_facpubs).

North East-ah Arunachal mite an zirchiannaah zu a hluar hle tih a lang a, Kristian leh Buddhist sakhaw zuituteah aiin anmahni hnam sakhua la zuite zingah zu in leh zu avanga harsatna nei an tam ber (https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/15332640.2017.1355766?scroll=top&needAccess=true).

Mizote leh zu
Heng zirchianna atang hian Mizo kan nih avang hrim hrim leh zu khap a nih avanga zu in thiam lo hrim hrim ai mahin tribal leh hnam hnufualte hian zu an in thiam lo zawk a, chu chu Mizoteah hian chiang takin a lang nih hmel zawk. Zu zawrh a nih chhung khan zu avanga harsatna pun belh thu an sawi châmchi a, thihna pawh nasa takin a pung niin an sawi.

Zu hi kum li-nga vel han zalên se, kan thiam mai ang an ti tak nain, Red Indian-te ang kan nih hlauh chuan kan thiam chuang lo ang. Red Indian te zingah kum za têl zu a zalên a, an chhiat phah nasat avangin khuahkhirhna chi hrang hrang an zam a, chuti chungin tun thlengin, US-ah chuan a hnam anga zu in thiam lo berte zinga mi an la ni reng a. American Addiction Centers-in a tarlan dan chuan US-a mi hrang hrang awm zingah za zela chhutin a tlangpuiin Native American zingah zu in lo an tam ber nachungin, a inte erawhin an in thiam lo ber. Mingo, mihang leh chi dang zawng aiin Native American zingah zu avanga buaipui ngai, za zela chhutin an tam ber.

Hengte a nih avang leh tribal leh hnam hnufual zawkte dinhmun en hian Mizote tan pawn zalên taka zu in tur awm lo hi a fuh zawkin alang a. Sorkar hmasa lamah khan zu hi awmze neia khuahkhirh an tum viau nain, a thei lo ropui mai bawk si. Tuna kan tana tha ber tura lang chu zu hi zalên lem lo se tih hi a ni.

Monday, 16 March 2015

Harhna leh tunlai thil

Mizoram hi Thlarau Thianghlim chenchilh ram kan ti a, sawi nuam kan ti hle. Tunhnaiah Mizoram hmun hrang hrangah harhna thâwm kan hria a, mi tam takin chu harhna chu chan ve duhin an pankhawm a ni. Hetihlai hian harhna chungchangah, tunhmaa kalsual leh zirtirna dik lo lo chhuah tawhte avanga a ni mai, kan fimkhur viau a, ringhlel ang lek lekin kan thlir. Fimkhur a tul viau rualin kan thlir dan leh kan beisei danah hian fuh tawk lo erawh a awm mai thei.

Harhna leh phûrna

Harhna hrim hrim awmzia hi kan man lo deuh thin niin alang. Harhna leh hlimna emaw phûrna emaw hi kan ngaihfin a, a chang leh dah hran lutuk kan tum thin. Harhna chu tawngkam pangngaiah chuan muthlu, muhil, chau, ngui emaw atanga thawh chhuah lehna, emaw phûr tharna emaw, thanharhna tihnate a ni thei ang. Mi thenkhatin harhna a ni lo e, phûrna ringawt a lawm an ti hi a dik tluantling lo deuhin ka hria. Mi a chau ngawih ngawih a, a hna thawh tur a thawh peih loh a, chumi hnua a rawn harh leh chuan phûrna a awm tel fo a, hna pawh chak zawkin a thawh that leh theih phah thin. Amaherawhchu chu damlo a rawn harh chhuah chuan a khaw hmuh a fiah a, a thil hriat a chiang thin. Harhnaah chuan thlarau lamah kan khaw hmuh a fiah a, kan thil hriat a chian phah thin a ni. Phûrna a tel avanga harhna emaw, Thlarau Thianghlim hnathawh tel ta lo ang hiala kan ngai hi chu kan tisual niin alang.

Pentikos Nia Thlarau Thianghlim a rawn thlen a, zirtirtena harhna an chanah khan phûrna a keng tel a, hlauhna avanga kimki khan phûr takin Chanchin Tha an hril a, tawng dangin an lo tawng a, miin an thâwm an hriat leh hriat loh an ngaihtuah tawh lo a nih kha.

Phûrna hrim hrim hi an sawihnâwm viau a, kei chuan a thatna tam tak a awmin ka hria. Phûr takngial pawh phûr thei tawh lo tam tak an awm laia a phûr thei tâwk kan awm hi a la lawmawm viauin ka hria. Phûrna pawh nise, miin Isua chanchin a buaipui phah a, inkhawm a taimak phah a, a tawngtai nasat phah a, Pathian a fak nasat phah chuan, phûr chuan tur awm tawh lo ai chuan a la tha hrim hrim a ni. Tihphûr zawh tawh loh chu a nun a chau tak zet tawh niah ka ngai. Chutihrual chuan phûrna ringawtah kan tâwp ang tih erawh a hlauhawm hle a, nun tak lai kha thlen phak tum ila, phûrna hi a tak tak ram min hruai thlengtu hmanruaah hman i tum ang u.

Mihring finna leh Thlarau Thianghlim
Rev. Vanlalbela thusawi pakhat ka hriatreng chu "Pathian hian fatu tur a duh" a ti. Isuan chhangper panga leh sangha pahnih a tihpun tum chungchang a sawia a sawi lan a ni. Tunlai khawvelah chuan fatu tur hian kan inpe tha peih ta lo a, chu bakah, a ei siam dan tur, eng chhang leh eng sangha nge, engtia siam tur nge tihah kan buai lutuk a, Thlarau Thianghlim hian fatu atan min duh ta lutuk lo niin alang. Pathianin a duh chu mal a sawm a, a tihpun tawh phunnawi leh, engtia a tihpun nge tih zawt zawt lem loa sem tawptu a duh a ni. Mihring kan intifing ta lutuk a, kan sem tur pawhin Pathian chuan a tipung duh ta meuh lo a ni âwm asin!

Kan ngaihtuah thui ta lutuk a, kan chhûtril ta lutuk a, Thlarau Thianghlim tan pawh hnathawh châkawm lo khawpin kan fing ta niin ka hria. Ngaihdan tha pui pui, Thlarau lem lo tak tak kan nei a, kan ngaihdan chu Pathian thu hleah kan ngai thin bawk si a, a buaithlak. Hei hi kan Harhna chanin a daih rei lohna thin a ni.

Hnathawh thulh leh Harhna
Mi thenkhatin harhna an chang a, hna pawh thawk hlei thei loin an awm a, kan sawisel viauin, thenkhatin kan thlir dan phei hi chu thatchhiatna lam thil nen kan kaihzawm a ni. Rev. Lalsawma ka kawm tuma harhna kan chan rei theih tâk lohna chhan leh harhna a thlen khât tak chhan a sawi pakhatah chuan, "Hmanlai chuan daipawn hmun remchang zawng zawng hi chu miten tawngtai nana an hman nasat avangin a bel tel tul thin," a ti a, tunlaiah hi chuan kan buai ta a, Pathian pawh kan au hman ta mang lo tih a sawi. Tunah chuan 'Work is Worship' tih kan changchawi lutuk ta a, Pathian hman theih pawh hian kan awm ta lo a ni ber mai. Bethel a, daipawna tawngtai tur pawhin a era kan er a ngai ta hle.

Hnathawh hi Pathian biakna a nih si chuan Pathian biak hi hnathawkah kan ngai lo tihna a ni em? Kan buai ta lutuk a, Pathian hian hman tur pawh a nei tlem ta niin alang. Hna leh tih tur, keimahni taksa thil kan dah pawimawh ta lutuk a, chu chuan materialism-ah min hruai lut tial tial a, Pathian tan hun kan pe tlem tial tial a, chu chuan kan nun chhungril hi a tiro a ni mai lo maw? Miin nileng lenga Pathian avanga hnathawh a thulh ngam hi a huaisen thlakin a taimak thlak ka ti hle a, Pathiana innghahna tak tak a tlingin ka hria. A ram leh a felna zawng hmasa tura Isuan min chah laiin, heng kan zawn avanga min pek belh chhah tur zawk, a free gift zawk hi kan zawng nasa lutuk ta zawk a ni. Lalpa nghaktute chu an tlachham ngai lo ang tih kan chhiar mek laiin, tlakchham kan hlau lutuk a, Lalpa hi kan nghak hman ta lo zawk niin alang.

Work is Worship
'Hnathawh hi Pathian biakna a ni' tih hi Mahatma Gandhi thusawi chhuah niin ka hria. A sawi chhuahna, a sitz im Volksleben hi Hindu philosophy a ni a, chu chu thil tha tih hmanga chhandamna chan chungchang a ni. Kristiante inzirtirna nen chuan a inhlat ang reng hle. Chutihrual chuan kan thatchhe tur ka tihna chu a ni hauh lo mai. Amaherawhchu Kristiante chu kan inzirtir dan a danglam a, chhandamna hi thil tha tih vang a ni lo, chuti lo chu miin an chhuang hlauh dah ang. Anni chuan chhandamna atan thil tha tih an dah pawimawh ber a, keiniah chuan rinna avanga khawngaihnaa chhandam kan ni. A bul thuta inang lo chu a lêrah pawh a inang thei hauh lo ang. Kristian kan nih chuan a laiah Isua a awm tur a ni, hnathawh ni loin. Kristiante thil thlir dan tur chu Christocentric a ni tur a ni a, engkimah Krista a laili berah a awm tur a ni.

Hnathawh hi ka sawi bawrh bang a ni hauh lo a, mahse Upa C. Ngurthantluanga thusawi, "Hnathawh paha Pathian rawng bawl loin, Pathian rawng bawl chungin hna i thawk zawk ang u," tih hi a dik hlein ka hria. Lehkha zir pawhin Pathian rawng bawl chungin zir zawk se, chu chu zir dan tur dik niin alang. Engkimah Pathian kan dah pawimawh ber loh chuan kan harhna chan te, Thlarau Thianghlim tihtharna kan chante hian rei a daih thei lo ang. Hnathawk nasa hnam leh ram, Pathian dah pawimawh lo zawktute ram dinhmun kan hriat hi. An ram a hausa a, sum leh pai pawh an ngah a, mahse an chhungril nun a tlabal a ni tih kan hriat kha. Pathian hian lalna chang phawt se, a dang chu a pahnihnaah i dah ang u.
(Published on Vanglaini March 13, 2015 Friday)

Saturday, 8 November 2014

US Kohhrante leh Mizoram

Sap ramah kohhran a tlahniam nasa a, biak in tam takah inkhawm tur an awm tawh lo tih hi titi leh a kal tawhte sawi chhawn kan hriat em em a ni. Sap ram tih hian British thliarkar kan kawhtir deuh ber. Europe-a Kristianna, a bikin Protestantism a tlakhniam em em lai hian US-ah erawh chuan an la chak hle. Bible Belt an tih mai, US state chhim lamah te khuan kohhran huhang a la lian hle a ni.

Hetihlai hian US-a mainline church an tih, kohhran ziding pangngai kan tih tam tak khuan member an chân nasa hle mai a, chutihrual chuan pentecostal leh charismatic kohhranah te erawh member an pung chak hle thung.

US kohhrante


2012 Yearbook of American and Canadian Churches-ah US-a kohhran lian lian 25 te tarlan an ni a, chung zingah chuan Evangelical Lutheran Church in America hi member chân nasa ber an ni a, kum 2012 khan member maktaduai 4 chuang hret an nei a, kum 2011 aiin member za zelah 5.9 ngawtin an tlem tawh zawk. Kohhran lian, member ngah 10 te chu - Catholic, Southern Baptist Convention, United Methodist Church, Church of Jesus Christ of Latter-day Saints, Church of God in Christ, National Baptist Convention, Evangelical Lutheran Church in America, National Baptist Convention of America, Assemblies of God leh Presbyterian Church (USA) te an ni.

Heng kohhran lian 10 zingah hian American Kristian tam takin kohhran ang pawha an ngaih meuh loh, Church of Jesus Christ of Latter-day Saints te, National Baptist Convention leh Assemblies of God te chauh hi pun lam pan an ni a, a dang chuan member a kum têlin an chân. 2012 Yearbook of American and Canadian Churches-in kohhran lian ber ber 25 a tarlan member belhkhawm hi 145,691,446 an ni a, a pumpui thuah member hi kum 2011 ai khan za zelah 1.15-in an tlem tawh zawk.

Statistic hnuhnung ber atanga a landanah hi chuan mainline church ten member an chân zêl lai hian pentecostal kohhran hote an pung tial tial thung. Khûnkhân deuh taka inkaihruai a, an worship kalhmang pawh liturgical deuh deuh ten member an hloh zel laiin, hlim lâm, taksa chêtna leh Thlarau thilpek uar kohhrante an pung zel. Kohhran lian 10 tarlan zinga pung chak ber Assemblies of God pawh hi pentecostal kohhran a ni.

Pentecostal


Pentecostalism hi kum zabi 19-na lai vel atang rawn zi chhuak a ni a, a thangduangin Kristianten an lâwm hle. He movement hian ngaih pawimawh a nei a, chu a ngaih pawimawh ngai pawimawh vetu kohhrante chu Pentecostal kohhran an ti. Pentecostal kohhran tih hian Mizorama UPC te chauh huam loin, Baptist, Salvation leh Mizoramah chuan Presbyterian te ngei pawh hi a huang chhungah kan rîn lût thei ngei ang. Mizorama Catholic Kohhran pawh, an inkhawm hruai dan liturgical hle mah se, kawng tam takah chuan pentecostal ziarâng an la nasa ve sâwt viau a nia.

Mizorama UPC te hi Oneness an ni a, an thu uar leh inkhawm an kalpui danah chuan pentecostal an ni  a, Trinity an pawm lo a, Pathian erawh chi thumin mihringte hnenah a inpuang tih an pawm thung. Oneness hi khawvel pumah maktaduai 24 vel an awm. Unitarian leh Oneness hi mi thenkhatin inang niin an ngai a, a ni lo. Unitarian-te pawhin Trinity an pawm lo a, Pathian kawng thumin a inpuang tih hi an pawm lo bawk. Isua Pathianna an hnawl a, Pathian zawlnei, mihring aia chungnung si a ni, an ti thung.

Assemblies of God hi pentecostal kohhran huang chhunga mi ni mah se, Trinity an pawm. Khawvela pastor lar Rick Warren-a kohhran, Saddleback te pawh hi pentecostal kohhran huang chhunga mi tho a ni a, Oneness erawh an ni lo. Pentecostal Kohhran kan tih chuan theology emaw thurin emaw lam ai mahin inkhawm boruak sawina a nihna chin a awm mah zawk.

US kohhran dinhmun atanga lang chu tunlai khawvelah pentecostalism hian mi a hîp hle tih hi a ni. Khûnkhân leh urhsûn lutuk hi mi tam takin an zo tawh meuh lo a tih theih a, mi a hîp lo tial tial, ti ila, US dinhmunah chuan kan sawi dik viau mai thei.

Mizoram


Mizoram dinhmun atang pawhin pentecostalism hi kan bawh leh tuipui a ni mah zawk. Camping, crusade thil dangah pawh, hlim lâmna kan uar hle a, chu bakah Thlarau thilpek kan sawi uarin kan ngaisang hle bawk. Mi tam takin kan sawiselin, emotion feeling a chawk chhuak a, Pathian chawimawina tak tak aiin mahni tuipui thilah kan rilru kan pe zawk, an ti a, a dikna chin pawh a awm. Amaherawhchu miin theihtawpa Pathian a chawimawia kha a pawimawh a, ning chung chung emaw, peih lo taka Pathian biak luihpui hram hramah chuan rinna tak tak a che mawh viau.

Dutch hmeichhe pakhat, Mizorama rawn kal chu khawchhak lamah Presbytery Inkhawmpui hmangin an kalpui a, inkhawma mipui lâm nuai nuai mai te, an hlimruite a hmuhin mak a ti hle, "Presbyterian Kohhranah hetiang hian an lo lâm ve thin a ni maw" a ti hial. Hlim lâmna hi mi takin sawisel mah se, Kristiantea Pathian hmanraw pawimawh tak mai, a kohhrante a tihpunna hmanrua a lo ni reng mai. Camping leh crusade te pawh hi pentecostalism-in a ken tel pawimawh tak a ni. Presbyterian Kohhran a ni emaw, Catholic a ni emaw, tunhmaa kan lo tih ?hin loh dan a nih pawhin hnualsuat loa a hmang tangkaitu nih tum zawk hi a dik zawk hle ang.

Tunlai khawvelah pentecostal movement hi kohhrante tan a thlauhthlak hleih theih loh a, Pathian hmanraw pawimawh tak niin alang. Inkhawm kalphung puithu leh ûp lutuk maia inkaihruai hi a tha viau nachungin he chauh lo pawh hi Pathianin hmanrua a nei tih kan pawm tlan a ngai. "Kan kalphung a ni lo e" tia do emaw, duh loh bur emaw hi Pathian thu a ni lo ve thei tho. Pathianin tunlai Kristiante hmanrua min pek hi kan hman tangkai poh leh kan vannei a ni mai.

Wednesday, 7 May 2014

WWJD

Sticker-ah i hmu châmchi tawh mai thei, bracelet leh T-shirt velah pawh he consonant 4 hi a lar khawp mai. Kristianna nen chuan a inzawm ngei mai a, mi thenkhat chuan a lampum pawh hi kan hre meuh lo mai thei, mahse he thu hi Kristiante nunah chuan thil pawimawh tâwpkhawk a ni bawk si: "Isuan engtin nge a tih ang?"

Lehkhabu

1896 kum khan Charles Sheldon-a chuan a lehkhabu ziak 'In His Steps' a chhuah a, he lehkhabu hian hnuhma lian tak a la hnutchhiah ang tih Sheldon hian a hre lâwk kher lo vang. He lehkhabu hi lehkhabu danglam leh maksak tak a ni lêm lo va, chutih hunlaia Kristian lehkhabu tam tak ang tho a ni a, a chhûngah hian Sheldon-a'n Topeka, Kansas-a Congregationalist kohhrana a thusawi, sermon a dah a. Sheldon-a Pathian thu sawi tam ber chu Christian Socialism lam hawi a ni.

Sheldon chuan a lehkhabuah chuan Kristian nun chu thuhlâwm pakhatin kaihruai se a duh thu a ziak a, chu thu chu 'What Would Jesus Do?' hi a ni. Sheldon chuan Isua chu kan chhandamtu a nihna anga kan en mai bakah, kan nitin nuna kan entawn ber ni turin a duh a. A thu kalpui dân chu Social Gospel kan tih, mi tanpui a, ei tur nei lote ei tur pe a, Pathian thu chung mite hnena thlen a ni a, WWJD pawh hi chutiang rilru atang chuan Sheldon hian a phuah chhuak a.

Dialogue

'In His Steps' lehkhabuah hian Rev. Henry Maxwell leh chênna tur nei lo pa pakhat inbiakna chungchang a tarlang a. Rev. Maxwell chuan chu mi rethei pa chu a nunah Isua la lût turin a sâwm nasa hle a. Mahse, mi rethei pa chuan Kristiante thusawi hriatthiam har a tih thu a sawi a, Kristian tam tak chu an that hmel tehreng nen, mi rethei leh ngaihsaktu nei lote an hlamchhiah hle niin Rev. Maxwell-a chu a lo chhâng a.

Chênna in nei lo chuan, "Mi thenkhat biak-in chhûnga an zai leh tawngtai ka hre thin a...[an engkim Isua tan an ti thin a], biak-in kailâwn bula thuin ka lo ngaithla reng thin a, eng an tihna nge ni ang. Ka tan chuan khawvel hi harsatna namên lo hlir awmna a ni ber mai a, mahse biak-ina zaia tawngtai thinte tan chuan a ni lo pawh a ni mahna. Kei chuan heng thil hi hriatthiam har ka ti a ni. Tuna ka dinhmuna dingte hnenah hian Isua ni ta se engtin nge a tih ang? Biak-in chhûnga zaia tawngtai ringawt hi em ni a hniakhnung zui i tih awmzia hi? A châng chuan Isua zui tih hian hetia thawmhnaw tha ber ber nena biak in lian tak taka inkhawm a, chênna tur in tha tak neih a, chuta inkhawm bâna luh bo a, pawisa pawh nawmchenna lam thila leh mahni nawmna tura hman a, nipui chawlh hmang tura khawiah emaw kal hi a kâwk ber thin a, chutihlai chuan mi rethei, chênna in pawh nei lo, hna zawnga kawtthlera vak rawlai mai mai, retheihna hnuai seilian biak-in pâwnah tam tak an awm thung si a ni," tiin Rev. Maxwell a hrilh a.

Sheldon chuan Kristiante chu an awmna hmun apiangah leh an mi tawh leh hmuh apiangah 'Isua ni se engtin nge a tih ang?' tih zawhna an inzawh fo a duh a, kan nitin khawsakna leh kal velnaah te, hna kan thawhna hmunah leh biak-in kan panna kawngah te Lal Isua hnungzuitu kan nih chuan a hmangaihte tana thawk turin a sâwm a ni.

Sumdawnna

WWJD lampum hi "What Would Jesus Do?" a ni a, Kristiante zinga campaign-na tawngkam lar berte zinga mi a ni a, thalaite nen a inzawm a ni. 1989 kum kha a ni a, Central Wesleyan Church, Holland, Michigan-a thalai pastor Dan Seaborn an kohhran thalaite logo tur a ngaihtuah a, Charles Sheldon-a What Would Jesus Do tih hi a hmang chhuak ta a ni.

Lesco Company-a mi Ken Freestone-an WWJD hi kawra tar turin, badge ang chiin an print hmasa ber a. A hnuah Freestone-a leh a unaupa'n wristband-a siam a tha dawn riauin an hria a, wristband-ah an siam a. 1996 kum ringawt khan wristband, WWJD chuanna 2,50,000 chuang an hralh a, CNN-in a chanchin a chhuah hnuah a hralh a kal lehzual a, 1997 atang khan 15,000,000 zet an hralh tawh a ni. He campaign logo hi a lar tawh hle a, bikers pawl hming atangin radio station hming thleng WWJD hi hman a ni a. Wristband, t-shirt, sticker leh thil dangah hman lar a ni nasa tawh a, khawvela Kristian logo, kraws tih lohah chuan hman lar ber a ni ngei ang.

Thubuai

WWJD vang hian mi thenkhat chuan thubuai an lo neih phah tawh a. Chung zinga pakhat chu kum 2008 July thla khan Minneapolis-ah a thleng a. Minneapolis-ah hian Bullseye Collection Agency a awm a, an motto-ah WWJD an hmang a, lehkha an thawn chhuahah reng reng WWJD a awm zel a. Anmahni dawrtu hlun ve tak Mark leh Sara Neill te chuan Bullseye atanga an thil dawn reng rengah WWJD a awm ziah a, chu chuan an zalênna a bawhchhiatsak a, a rapbet a ni, tiin, an sakhaw zalênna ngaih pawimawhsak lovah an puh a. Bullseye chuan, he thu hi taima tak leh zahawm taka thawk tura mite an hriatthartirna hmanrua a ni tiin an tang a. Bullseye hian khinglêtin, eng dân pawhin WWJD hi an khap a nih chuan dân dik a ni lo va, Bullseye-ina Freedom of Speech an neih te, Freedom of Religion an neih te a kalh a, a dodal a, danina equal protection of law a phalsak an palzûtsak a ni, an ti thung a. A tawpah chuan Bullseye hian thiam an chang ta zawk a ni.

I nitin nunah khan 'Isua ni se engtin nge a tih ang?' tih hi ngaihtuah nawn fo la, i hnathawhna hmunah te, i zirna hmunah te, i awmna apiangah he thu hi nangmah kaihruaituah hman tum ang che. I tih thin leh i sawi thinte kha Isua ni ta se a tiin a sawi vein i ring em? What Would Jesus Do?
(Kristian Thalai, May 2014)

Monday, 21 April 2014

Hla leh PCI Thurin

Hla hi Thlarau Thianghlimin khawngaihna hna a thawhna hmanrua ve tho a ni....

Harhna leh zai leh lâm, hla hmanga pawlna hi sawi hran hleih theih a ni lo a. Mizorama harhna a rawn thlen reng rengin hla hmanga pawlna kan dawng ziah thin. Hei hi Mizoteah chauh ni lovin, khawvel hmun tinah a ni a, harhna a thlen apiangin hla thar tha tak tak Pathian hian a mite a pe thin a ni.

Reformation Harhna a rawn thlenah khan kohhran siamthatnain a nghawng, tihduhdah leh thisen chhuahna thlen zui dan hi history ziaktutena an ziak ber a ni thin a, mahse kha hunah khan thu hmang chauha harhtharna thleng lovin, hlaa harhna pawh a thleng tel a ni. Tun thlenga kohhran hlapui ropui leh tha berte zinga mi, Kan Pathian Kulhpui Nghet a ni tih chu Martin Luthera hla phuah zinga kan sak lar ber a ni ang.

Kristianna chhunga harhna a thlen reng rengin hla hmanga a mite pâwlna hi a nasa zual a. Harhna a thlen apiangin hla phuah thiam an rawn chhuak a, khawvel hnenah hla tha tak tak Pathianin a pe a, chung hla hmang chuan Pathianin a mite a pawl a, a tuaithar thin. Pietist Harhna, Great Awakening, Welsh Revival leh harhna dang reng rengah hla thar ropui tak tak a rawn piang chhuak thin.

DL Moody-a rawngbawlna chhêm-alhtu pawimawh tak mai chu Ira D. Sankey-a hlate a ni a. An pahniha rawngbawlna tinung a, tiropuitu pakhat chu mitdel hla phuah thiam, Fanny J. Crosby a ni. Billy Graham-a rawngbawlna hlawhtlinna pakhat chu George Beverly Shea, zaithiam leh hla phuah thiam a ni.

Mizorama harhna a rawn thlenin Thlarau Thianghlimin hmanraw pawimawh taka a hman chu hla bawk hi a ni a. Kum 1919-a harhna a rawn thlen atang phei kha chuan hla hian Mizo Kristiante nunah hmun pawimawh tak a chang a, Mizo Kristian hla tha tak tak a rawn chhuak ta zut zut a ni. Harhna a rawn thlen apiangin hla chu hmanraw pawimawh tak a ni chho ta zel a, tun thlengin hla chu Thlarau Thianghlim hnathawh kan tehna pawimawh tak a ni chho ta. Inkhawmpui a hlawhtlin leh hlawhtlin loh teh nan te, kohhran thlarau nun leh ringtu nun tehna pawimawh chu hla, zai leh lâm a ni ta zel.

Hetianga hlain khawvel puma Kristiante nuna hmun pawimawh tak a chan lai hian India Ram Presbyterian Kohhran Thurin VII-ah chuan 'Thlarau Thianghlim chuan khawngaihna hna a thawhin, Thu te, Sakramen te, Tawngtaina te hi hmanruaah a hmang deuh bik thin a ni' tih a ni chauh mai a. Kristiante hun tawn tawh chi hrang hrang kan enin, hla hi Thlarau Thianghlim hian hmanruaah a hmang ngei ngei niin alang a. Mizo Kristiante zingah ngat phei chuan a hmang nasa hle a ni.

Kohhran hlim leh hlim loh sawi nan Sakramen inkhawma inkhawm an thahnem leh thahnem loh kan sawi ngai lo va (kan ngai pawimawh lo tihna ni lovin), Thlarau Thianghlim hnathawh nasat dan sawi nan zai leh lâm kan sawi thin. Mizote zinga Thlarau Thianghlimin khawngaihna hna a thawhna hmanraw pawimawh, mi tam takin Pathian an hnaihna hmanrua hi Thurin VII-naa belh ve chi niin alang a. Kan kohhran hruaitute hian enchîk thei se, a duhawm hle mai. Mizoramah hi chuan hla hi Pathian khawngaihna kan dawnna hmanraw pawimawh berte zinga a ni a, chuvang chuan ngaih pawimawh pawh hi a phu hle a ni.

Thursday, 6 March 2014

Zu khap leh khap loh

Tunhnaia Mizoram sorkar hruaituten zu khapna dan thlahdul a nih tur thu an sawi atangin zu khap leh khap loh chungchang inhnialna a nasa leh hle mai. A duh lam an tang nâ a, a duh lo lam an tang nâ bawk. Zu khap duh leh duh lote thuziak uluk takin ka lo chhiar thin a, kan thlir dan leh kan tan dan hi a bias, a lai lo hle ve ve-in a lang.

Zu khapna dan thlahdul á!?

Zu khapna dan thlahdul an sawia a duh lamten an sawi lan fo chu zu rui an khuahkhirh ang a, kumtling lo hnenah zu an hralh chhuak thei dawn lo tih hi a ni. Hetiang tur hian kan sorkar hi kan ring zo em ni? Zu khapna danah hian zu rui hrim hrim pawh man theih an nih laiin zu rui hi kawi tinah hmuh tur an awm a. Heng pawh kan khuahkhirh zo lo a nih chuan zu thlahdulin, wine shop hi awm ta se, zu rui kan khuahkhirh thei dawn chuang lo a, kumtling hnena zu hralh pawh khauh takin kan kengkawh thei chuang hauh lo ang. Utopia ang a ni e.

Sorkarin chhiah tam tak a hmuh belh ang a, chhungkaw tam tak erawh chu zu avangin kan retheih phah sawt ang. Kan khawtlang nun a tawp phah sawt ang a, HIV/AIDS thleng hian tun ai hian a nasa zawk ngei ang. Zu khap burna dan kan nei chungin zu leh a kaihhnawih lama thi an tam a, inhliam an tam em em a, hei hi a pung chho ngei dawn. Sorkarin sum tam tak hmuh belh mah se, zu avanga chhiatna hrang hrangah tun ai hian sum a hmang nasa viau zawk ang a, a inrûl tâwk viau mai thei.

Zu chhia a tlêm ang, an ti a. A tlêm phah chuangin ka ring hauh lo. Zu khapna dan an hman ve lohna state tam takah zu chhe in avanga thi an awm thu kan hre fo. Thlahdul mah ila, zu chhia a awm tho ang. Mi retheite alawm, kan ti mai thei, Mizoramah pawh mi rethei kan awm ve tho.

Drugs a tlem phah emaw, ti an tlem phah an ring, rin thu mai mai a ni. Mizoram hi Golden Triangle kalkawng a ni a, ruihhlo tawlh rutute tana kawng duhawm, 'Lamlian Thianghlim' a ni. Manipur-a hel hrang hrangte thamna pêa kalkawnga hman ai chuan, Mizoram state ralmuanga helho tham tur awm lohna, dan leh thupek kenkawh that vak chuan lohna hmuna kalpui a awlsam zawk a, a siper kan dawng hnem tial tial ang. Zu angin a rim a nam lo va, a ruih a nuam zawk a, ti an tam tial tial tho ang.

Zu khap kan duh dan hi!

Nu leh pa leh mi tam takin zu khap kan duhna chhan chu kan khap zawh lo kan faten thil sual an tiha mawhpuh tur midang kan duh vang a ni lek zawk em! Kan fate thilsual tihah sorkar mawhphurhtir kan tumna a ang khawp mai. In chhung atangin thunun kan tum tur a ni a, kan thunun thei tawh lo va, a nghawhngawl leh luhlul tawk lekin kan enkawl a, chu chu a chhanah zu kan puh a, sorkar khap turin kan duh a, a khap hneh tawk loh avangin kan sêl leh si. Chhungkua atanga bul tan tur.

Sual tih chhuanlama hman kan duh avangin zu hi sual thei ang berah kan chhuah a. Miin zu a in tawh chuan sualah a inngai tawh a, sual tawh na na na chuan a aia sual dang leh chuang a awm em ni tih ngaihdan a nei a, chu chuan thil tha lo zawkah a hruai a ni. Zu hi tâwng pâwng ngaihsual ngawt tur a ni lo, a intu a mawl põh leh a thawk mawl ve mai a ni. Tribal zu in, an sawi thin, tribal chu kan lo la mawl deuh nge nge fo!

Tualthah leh pawngsual hremna dan nen kan tehkhin fo, a inang lo tih hria ila. Tualthah leh pawngsualte hi Pathian ngaiha thihna khawp sual kan tih ang kha a ni a. Zu erawh chu thihna khawp suala ngaih a ni lo va, hnam tam tak chuan an ei leh in zinga thil pawimawh takah an ngai. Sual leh tha chungchang hi, Bible-a inziak bakah hi chuan tawnhriat leh khawtlang ngaihdan hi a pawimawh hle. Khawtlangin tha loah kan ngai laklawh a, chuvanga zu hi entleu deuh mai kan ni. Tualthah leh pawngsualte hi chu khawi ramah mah thil tha a ni ngai lo hrim hrim.

Zu hi sual lailet der niin alang lo a, chuvang chuan Setana do taka do vak chi pawh hi a ni chiah em? Kawm ngeih em em tur phei chu a ni hran lo. Tuna Mizotena zu kan do dan hi chu a ngaisang tâwk lekin kan do a, a hlu êm a ni. Zu khap burna dan kan neih pawh hi zep lohah chuan a hlawhtling lo a, enthat chu a ngai khawp mai.

Kohhran inrawlhna hi

Zu khap chungchanga kohhran inrawlhna hi mi tam tak chuan kan sawisel a, a kuang lo a nawr ni hialin kan ngai thin. Synod-in MLA-te lenga a sawm a, zu khap an duh thu an hriattir pawh hi kan sawisel nuai nuai ang. Mahse hei hi kohhran tih tur a ni. Thil tha em em ni lem lo, zalên zawka awm tur chu ringtu tumah kan duh hauh lo ang. Khawtlang, ram leh mipuite thlarau thatna tur ngaihtuahtu kohhranin a sawisel lohin tuin nge sawisel chuang ang? Kohhran hian a tih tur tak a ti a ni. MLA te hnenah pawh hian Mizoram tana tha tura a ngaih a hriattir a ni mai a, a duh leh a ngaihdan chu a thlen thiang alawm! Heng thil lo sawisel ve vak vak a, kohhran duh loh zawnga mahni ngaihdan social networking site-a lo sawi ve vak vak hi 'Pûm titi' ang vel chauh a ni.

Zu in mite, zu zuarte, ei rute kohhran hian hnawtchhuakin an chungah action na tak la se, kan duh thin. A dik hmel ve thei viau. Mahse kohhran hi thirtiang nena rorel tur a ni lo va, khawngaihna nena mite zilhhau thintu a ni. Action na taka la tura kohhran kan nawr hian, a kuang lo nawr turin kohhran kan turlui ang lek chauh a ni.

Sorkar tih tur

Zu khapna dan kenkawh zel emaw, thlahdul zel emaw pawh nise, sorkar hian a mamawh chu excise force a ni a, hei hi tunah hian an indaih lo hle. Engtin paw'n zu khapna dan hi a khawih danglam pawh nise, excise force chak zawk, indaih zawk kan neih a ngai. Tlawmngai pawlte hian pui lo se chuan kan sorkar hi a mualpho viau tawh ang. Excise force hi thuam chak se, tlawmngai pawl hrang hrang kan nei bawk a, a ngaia kenkawh emaw, siam danglam pawh nise, dan tha zawkin kan kengkawh thei dawn a ni.

'Mi thiltithei' hi kan ramin a chhiatpui mek a, dan pawh a nih tur ang a nih theih loh phah thin. Check gate-ah te officer motor a nih avanga check ngam loha tlan tlang kan awm tlatte hi 'Equality Before Law' nen chuan a inkalh chiang alawm! Hei hi zu khapna dan a hlawhchhamna pakhat pawh a ni. Eng dân pawh nise, a hnuaiah hian mitin ang khatin awm thei ila chuan kan dan tam tak hi a hlawhchham lo tur. Equality Before Law hi suangtuahna a ni lo va, a taka thil thleng thei a ni a, kan duh loh avanga thleng lo mai a ni.

Eng dan pawh siam se, a kengkawhtu lam an pawimawh. Kenkawh that a nih leh si loh chuan a hlawhchham a, mipuiin an zâwm tha ngai lo ang. Zu chungchanga dan kan neih hi sorkar hian engtiang pawhin a tidanglam thei, mahse a dan siam a kengkawh tha tur a ni a, a kenkawh that leh theih si loh chuan a taka thawktu, tlawmngai pawl leh kohhran duh dan a zawm mai a ngai ang.
(Vanglaini on Feb 28th, 2014)

Sunday, 25 August 2013

Sap Vakvai Zosapthara



(Ramthar Ni pual)
"Sap vakvai" tiin min thlahtute khan lo au elin lo chêksawlh teh mahsela thangtharte hi chuan Zosapthara a hming lam kan bang dawn lo va. Chatuan nunna kan ban phak maia min kawhhmuhtu ropui a nihna piahlamah Mizote tana a inpekna leh a thawhrimna hian a hming chu kan zingah kumkhuain a chêntir ngei tawh ang le.

A hunlaia ni tla seng lova roreltu lalrama tlangval lehkhathiam kha khawi hmunah pawh awm se ngaihtuah awm hauh lo tur a ni a, a pian leh murnaah ngat phei chuan nuam takin a khawsa thei ang a, hausa zawkin a nun a hmang thei ngei ang tih a chiang a ni. Chutihlai karah chuan chung nawmsakna awm thei zawng zawng chu 'hnawmhneah' ngaiin 'Pathian mite nena hrehawm tuar a thlang ta zawk a ni.'

Kum 1867 March 15 khan Wales hmar lama Pensarn khuaah Edwin Rowlands hi a piang a. He khuaa hun eng emaw chen an khawsak hnu, kum 16 a  nihin America ramah an pem a, kum thum chhung chu hna chi hrang hrang a a thawk kual a, chumi hnuah chuan Texas bialah zirtirtu hna a thawk leh a. 1889 khan America chhuahsanin Wales-ah an kir leh a ni.

Oxford-a lehkha a zir laiin Beihrualnaah a piangthar a. A pa David Rowlands-in a thihsan hnuin a nu E.E. Anne chuan a nau John Rowlands nen a enkawl a. Edwin leh John te hi Pathian hre mi niin unau inngeih tak, khawi lo kalna reng renga inkuah riala kal thin an ni a. An unau chuan ramthima a ram tana ding ve tura Pathian kohna chiang tak an dawng dun tlat mai a, a nu tan chuan a luhaithlak ve ngawt ta ve ang. Pa awm tawh si lo, a lo innghahna a fapate pahnih lah hriat loh rama Thuhretu ni turin chhuah zai an rel mauh mai si. A kotu kohna a nasat em avangin mihring dan tum chi ni hek suh le nu tha leh khawngaihthlak Anne chuan Edwin chu Mizorama kal tur leh John chu America-a an tlantu tana thawk turin tukkhatah a vai liam ta a ni.

Inthenna rapthlak

Engtin nge a Lalpa tan chuan hlawk tak leh rim taka a thawh ang tih bakin a rilru a luah lo va, a khat tawkin a nu a kalsan tak khawngaihna leh lainatna Edwin Rowlands-a rilruah chuan a lut leh thin bawk. A nau John-a'n eng ang harsatna nge a tawh tih erawh Indian Ocean tuipui fawnin a sep dawrh dawrh lai chuan a ngaihtuah thleng pha hauh lo; hria se zawng a dan a dang ngawt ngei ang.

Atlantic tuifinriat dam duai maiah an zin dawn emaw tihlaiin John Rowlands-te chuanna lawng chuan harsatna a tawk tlat mai le! America ram pana kal ta lovin li mawng panin, an lên ni lo anmahni ngei chu an pil tial tial a. Chutianga manganna nasa takin amah leh a chuanpuite a tuam vel lai chuan John-a chuan chhanchhuahna lawng ticket a chang hlauh mai a. Mahse, chu a vanneihna chu ama tana hmang ve ta mai lo chuan a bula tlangval pakhat la piangthar lo chu kianin, "Kei chu vanramah ka kal dawn a, piantharna hun i neih hlauh takin nangmah chuang zawk rawh," a ti ta zawk a. Tichuan, thlarau pakhat chatuana botir aiah tuipui nungchate chaw ni turin a taksa chu tuipuiah phumin a awm ta a ni.

A nau thih thu leh a nuin kir leh mai tura a ngenna thirhrui Edwin-a'n a hmuh chuan a timangang hle mai a. Khawi lam zawk hi nge Pathian kohna tak tak ni zawk ang tih ngaihtuahin Bombay lawngchawlh hmunah ni 10 lai Pathian râwnin a tawngtai a. Chutah chuan "Ka chhungte then laiin i lam hnaih ka duh ang" tih hla hian Lalpan a rawn pawl ta a. Leilehnaa kut nghata hnung lam hawi ai chuan Krista avanga tuar a thlang ta zawk a ni.

Zoram nghahchhan Zosapthara

Sap vakvai nih huamin engkim kalsanin lu la hnam, hnam mawl leh hruanghrau, khawvel hmasawnna piahlama chengte zingah kan hrehawm tuar ang zawng zawng tuar turin December 31, 1898 khan Zosapthara ni turin Aizawl a rawn chuang chhuak a. Thil a thiam chak dan chu a mak zawk; thla thum chhung lekin Mizo tawngin thu a sawi thei nghal a; nitin Mizo tawng thumal 50 a thiam ziah a ni.

Zoram hmasawnna tur theihtawpin a ngaihtuah a, a thawk a. Aizawl mai bakah thingtlang hmun hrang hrangah sikul a hawng a. Kum 1900 atang khan Mission sikul zawng zawng chu Zosapthara kutah dah a ni a, 1903 June 25 atangin Lower Primary Scholarship Exam neih a ni a. February 1904 khan Assam Chief Commissioner Sir Bomfylel Fuller Mizorama lo kal chuan Zosapthara sikul naupangte that bikzia a hmuhin sorkar sikul zawng zawng a kutah a hlan ta vek a ni.

Thu leh hlaa ani tluka Zofate tana thawh hlawk hi kan missionary-te zingah an awm lo. Hla phuah leh lehlin 103 zet a nei a, tuna kan Kristian Hla Buah hian a kutkawih hla 78 a chuang a. Pu Buanga ten Mizo A AW B an siam chu tuna kan neih ang hian a siam tha bawk. Bible lehlin kawngah nasa taka thawkin Marka, Ephesi, Kolosa, Philippi, Philemona, Galatia, Hebrai leh Thuthlung Hlui bu eng emaw zat a letling niin Zosaphluia'n a sawi. Harhna ngaina mi niin Khasi ram harhna pawchhuak tura intirh pawh kha a sulsutna hnuaia tih a ni.

Mizote hmangaihtu Mizoramah a hnawng

A neih leh ro hlu zawng zawng a kalsan tawh a, Mizote leh Mizoram lo chu hmangaih dang a nei tawh lo. He rama awma he rama lu phum ngei chu a duhthusam ber a ni. A hmangaih Mizote chu mawlna ata hruaichhuak a, finna kailawn rahtir turin theihtawp a chhuah a. Hei hi sap thikthu chhe zette lakah a tlaktlum loh phahna a ni ta nghe nghe a. Mizo nih hnial lova kan dinhmun leh chan ang chang duh, sapho nena indaidanna bang chhah tak pawh thiah darh vek duh ni mah se Mizoram chhuahsan a tul ta si.

Mizoram a chhuahsan hnuin Sadya (Arunachal) biala Di-garo Mishni zingah rawng a bawl a. Hemi hnu hian Kawl ramah Sgaw Karen zingah a thawk leh a, chumi hnuin Maharastra Bhil-ho zingah a thawk leh a ni. Mizoten Saptlangvala kan tih mai Watkin Roberts puihnain Thado-Kuki Pioneer Mission hnuaiah a thawk leh ta a ni.

Sap Vakvai chu

Britain-a nuamsa thei khan Mizoram leh a chhehvelah hrehawm tinreng a rawn tuar a. Mizoram a chhuahsan hnu pawh hian Mizoram chhehvelah rawngbawlin a vakvai nasa hle. July 20, 1923 zing dar 7:30 a ni a, Tongkolong khua atangin Zosapthara chu a thiante pahnih hmaa kal turin a vahvaihpui Chanchin Tha nen Serkawr panin a chhuak a. Kawng pengthuam pakhat a lo awm a, pakhatin Serkawr a chhun a, pakhatin Lawngban a pawh a. Kawng pengthuam a rin ber chu a zawh a, eng emaw chen a thiante a nghah hnu chuan a thiante an rawn lang thei si lo. A leta kawng pakhat zawk chu a'n zawh leh a; mahse khua a hlat a rin avangin a kir leh a. A kal hmasakna kawng a zawh leh hnu chuan thlam ram pakhat hi a hmu a, a pan ta a. Inhrukna puan chauh hi a keng a, chu chu a thiante hmuh theih tur chuan mau lerah a tar a. Ruahpui vanawn a rawn sur lehnghal a, thosi leh vaihmite karah khua a nghak var ta a ni.

A tuk, July 21 chuan thlam tlaitlana maitê lo rah chu bel kehthem lo awmah chuan chhumin chi tel lovin chawah a ring a. A tuka a thian ten an zuk hmuh chuan 'Thlalera vak ka lo nih hi' tih hla hi a lo phuah mek a ni. A bo champhaphak apiang hian maitê pum chhum chi tel lo chu chawah ringin a tawngtai tlaivar thin a ni.

Chawimawi phu, leia chawimawi loh

July 24 chuan Serkawrah a lut a, Saiha, Lungpher, Cheural leh S. Vanlaiphai te tlawhin August 7 khan Muallianpuia lut lehin September 5 khan Chhimtuipui kama Ainak khua a lut leh a. Sepetember 6, 1923 khan Ainak leilawn ft. 400 a sei chu zawh tlangin a hmangaih Mizoram chu dam chhung atana hmu leh tawh lo turin Chin Hills a pan ta a ni.

Mite chu an hnam tan an thi a, chawimawina nen mual an liam a. Ani erawh chu hnam dang tan, thikthu leh relthang tinreng a phur a, tlawm takin mual a liam ta. Kum 1908-a Wales Mission-in thikthu avanga an ban hnua saprama kir leh duh ta bik lo, Zosapthara chuan sawichhiatna karah Isua a zui a; thikthu karah Mizo a vuan a, August 6,1939 khan relna leh sawichhiatnate'n an tih nat ve theih tawh lohna; dan leh thupek rit sak tak takte an tuiralna hmun, thawkrimte tana Pathianin a tiam, chawlhna ramah chawimawina lallukhum dawng turin tlawm takin mual a liam ta.